      
      
      
      
      
      
      
      
      
      
             PUBLI VERGILI MARONIS  
                    AENEIDOS  
                    LIBER II  

CONTICUERE omnes, intentique ora tenebant.  Inde
toro pater Aeneas sic orsus ab alto:  
     Infandum, regina, iubes renovare dolorem,
Troianas ut opes et lamentabile regnum cruerint
Danai; quaeque ipse miserrima vidi, et quorum pars
magna fui.  Quis talia fando Myrmidonum Dolopumve
aut duri miles Ulixi temperet a lacrimis? Et iam
nox umida caelo praecipitat, suadentque cadentia
sidera somnos.  Sed si tantus amor casus cognoscere
nostros et breviter Troiae supremum audire
laborem, quamquam animus meminisse horret,
luctuque refugit, incipiam.  Fracti bello fatisque
repulsi ductores Danaum, tot iam labentibus annis,
instar montis equum divina Palladis arte
aedificant, sectaque intexunt abiete costas: votum
pro reditu simulant; ea fama vagatur.  Huc delecta
virum sortiti corpora furtim includunt caeco
lateri, penitusque cavernas ingentis uterumque
armato milite complent.   
     Est in conspectu Tenedos, notissima fama
insula, dives opum, Priami dum regna manebant,
nunc tantum sinus et statio male fida carinis: huc
se provecti deserto in litore condunt.  Nos abiisse
rati et vento petiisse Mycenas: ergo omnis longo
solvit se Teucria luctu; panduntur portae; iuvat
ire et Dorica castra desertosque videre locos
litusque relictum.  Hic Dolopum manus, hic saevus
tendebat Achilles; classibus hic locus; hic acie
certare solebant.  Pars stupet innuptae donum
exitiale Minervae, et molem mirantur equi;
primusque Thymoetes duci intra muros hortatur et
arce locari, sive dolo, seu iam Troiae sic fata
ferebant.  At Capys, et quorum melior sententia
menti, aut pelago Danaum insidias suspectaque dona
praecipitare iubent, subiectisque urere flammis,
aut terebrare cavas uteri et temptare latebras.
Scinditur incertum studia in contraria volgus.   
     Primus ibi ante omnis, magna comitante
caterva, Laocoon ardens summa decurrit ab arce, et
procul: `O miseri, quae tanta insania, cives?
Creditis avectos hostis? Aut ulla putatis dona
carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes? aut hoc
inclusi ligno occultantur Achivi, aut haec in
nostros fabricata est machina muros inspectura
domos venturaque desuper urbi, aut aliquis latet
error; equo ne credite, Teucri.  Quicquid id est,
timeo Danaos et dona ferentis.' Sic fatus, validis
ingentem viribus hastam in latus inque feri curvam
compagibus alvum contorsit: stetit illa tremens,
uteroque recusso insonuere cavae gemitumque dedere
cavernae.  Et, si fata deum, si mens non laeva
fuisset, impulerat ferro Argolicas foedare
latebras, Troiaque, nunc stares, Priamique arx
alta, maneres.   
     Ecce, manus iuvenem interea post terga
revinctum pastores magno ad regem clamore
trahebant Dardanidae, qui se ignotum venientibus
ultro, hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret
Achivis, obtulerat, fidens animi atque in utrumque
paratus, seu versare dolos, seu certae occumbere
morti.  Undique visendi studio Troiana iuventus
circumfusa ruit, certantque inludere capto.  Accipe
nunc Danaum insidias, et crimine ab uno disce
omnes.   
     Namque ut conspectu in medio turbatus,
inermis constitit atque oculis Phrygia agmina
circumspexit: `Heu, quae nunc tellus' inquit `quae
me aequora possunt accipere? Aut quid iam misero
mihi denique restat, cui neque apud Danaos usquam
locus, et super ipsi Dardanidae infensi poenas cum
sanguine poscunt?' Quo gemitu conversi animi,
compressus et omnis impetus.  Hortamur fari; quo
sanguine cretus, quidve ferat, memoret, quae sit
fiducia capto.  [Ille haec, deposita tandem
formidine, fatur ]  
     `Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque,
fatebor vera, inquit; neque me Argolica de gente
negabo: hoc primum; nec, si miserum Fortuna
Sinonem finxit, vanum etiam mendacemque improba
finget.  Fando aliquod si forte tuas pervenit ad
auris Belidae nomen Palamedis et incluta fama
gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi insontem
infando indicio, quia bella vetabat, demisere
neci, nunc cassum lumine lugent.  Illi me comitem
et consanguinitate propinquum pauper in arma pater
primis huc misit ab annis, dum stabat regno
incolumis regumque vigebat consiliis, et nos
aliquod nomenque decusque gessimus.  Invidia
postquam pellacis Ulixi--- haud ignota
loquor---superis concessit ab oris, adflictus
vitam in tenebris luctuque trahebam, et casum
insontis mecum indignabar amici.  Nec tacui demens,
et me, fors si qua tulisset, si patrios umquam
remeassem victor ad Argos, promisi ultorem, et
verbis odia aspera movi.  Hinc mihi prima mali
labes, hinc semper Ulixes criminibus terrere
novis, hinc spargere voces in volgum ambiguas, et
quaerere conscius arma.  Nec requievit enim, donec,
Calchante ministro--- sed quid ego haec autem
nequiquam ingrata revolvo? Quidve moror, si omnis
uno ordine habetis Achivos, idque audire sat est?
Iamdudum sumite poenas, hoc Ithacus velit, et
magno mercentur Atridae.'  
     Tum vero ardemus scitari et quaerere causas,
ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.
Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur:  
     `Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta
moliri, et longo fessi discedere bello;
fecissentque utinam! Saepe illos aspera ponti
interclusit hiemps, et terruit Auster euntis.
Praecipue, cum iam hic trabibus contextus acernis
staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.
Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebi
mittimus, isque adytis haec tristia dicta
reportat: ``Sanguine placastis ventos et virgine
caesa, cum primum Iliascas, Danai, venistis ad
oras; sanguine quaerendi reditus, animaque
litandum Argolica.'' Volgi quae vox ut venit ad
auris, obstipuere animi, gelidusque per ima
cucurrit ossa tremor, cui fata parent, quem poscat
Apollo.   
     `Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu
protrahit in medios; quae sint ea numina divom,
flagitat; et mihi iam multi crudele canebant
artificis scelus, et taciti ventura videbant.  Bis
quinos silet ille dies, tectusque recusat prodere
voce sua quemquam aut opponere morti.  Vix tandem,
magnis Ithaci clamoribus actus, composito rumpit
vocem, et me destinat arae.  Adsensere omnes, et,
quae sibi quisque timebat, unius in miseri exitium
conversa tulere.  Iamque dies infanda aderat; mihi
sacra parari, et salsae fruges, et circum tempora
vittae: eripui, fateor, leto me, et vincula rupi,
limosoque lacu per noctem obscurus in ulva
delitui, dum vela darent, si forte dedissent.  Nec
mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi, nec
dulcis natos exoptatumque parentem; quos illi fors
et poenas ob nostra reposcent effugia, et culpam
hanc miserorum morte piabunt.  Quod te per superos
et conscia numina veri, per si qua est quae restet
adhuc mortalibus usquam intemerata fides, oro,
miserere laborum tantorum, miserere animi non
digna ferentis.'  
     His lacrimis vitam damus, et miserescimus
ultro.  lpse viro primus manicas atque arta levari
vincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis:
`Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios;
noster eris, mihique haec edissere vera roganti:
Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor?
Quidve petunt? Quae religio, aut quae machina
belli?' Dixerat.  Ille, dolis instructus et arte
Pelasga, sustulit exutas vinclis ad sidera palmas:
 

`Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum
testor numen' ait `vos arae ensesque nefandi, quos
fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi: fas mihi
Graiorum sacrata resolvere iura, fas odisse viros,
atque omnia ferre sub auras, si qua tegunt; teneor
patriae nec legibus ullis.  Tu modo promissis
maneas, servataque serves Troia fidem, si vera
feram, si magna rependam.   
     `Omnis spes Danaum et coepti fiducia belli
Palladis auxiliis semper stetit.  Impius ex quo
Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes,
fatale adgressi sacrato avellere templo Palladium,
caesis summae custodibus arcis, corripuere sacram
effigiem, manibusque cruentis virgineas ausi divae
contingere vittas; ex illo fluere ac retro
sublapsa referri spes Danaum, fractae vires,
aversa deae mens.  Nec dubiis ea signa dedit
Tritonia monstris.  Vix positum castris simulacrum,
arsere coruscae luminibus flammae arrectis,
salsusque per artus sudor iit, terque ipsa
solo---mirabile dictu--- emicuit, parmamque ferens
hastamque trementem.   
     `Extemplo temptanda fuga canit aequora
Calchas, nec posse Argolicis exscindi Pergama
telis, omina ni repetant Argis, numenque reducant,
quod pelago et curvis secum avexere carinis.  Et
nunc, quod patrias vento petiere Mycenas, arma
deosque parant comites, pelagoque remenso
improvisi aderunt: ita digerit omina Calchas.  Hanc
pro Palladio moniti, pro numine laeso effigiem
statuere, nefas quae triste piaret.  Hanc tamen
immensam Calchas attollere molem roboribus textis
caeloque educere iussit, ne recipi portis, aut
duci in moenia possit, neu populum antiqua sub
religione tueri.  Nam si vestra manus violasset
dona Minervae, tum magnum exitium (quod di prius
omen in ipsum convertant!) Priami imperio
Phrygibusque futurum; sin manibus vestris vestram
ascendisset in urbem, ultro Asiam magno Pelopea ad
moenia bello enturam, et nostros ea fata manere
nepotes.'  
     Talibus insidiis periurique arte Sinonis
credita res, captique dolis lacrimisque coactis,
quos neque Tydides, nec Larissaeus Achilles, non
anni domuere decem, non mille carinae.   
     Hic aliud maius miseris multoque tremendum
obicitur magis, atque improvida pectora turbat.
Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos, sollemnis
taurum ingentem mactabat ad aras.  Ecce autem
gemini a Tenedo tranquilla per alta--- horresco
referens---immensis orbibus angues incumbunt
pelago, pariterque ad litora tendunt; pectora
quorum inter fluctus arrecta iubaeque sanguineae
superant undas; pars cetera pontum pone legit,
sinuatque immensa volumine terga.  Fit sonitus
spumante salo; iamque arva tenebant, ardentisque
oculos suffecti sanguine et igni, sibila lambebant
linguis vibrantibus ora.  Diffugimus visu
exsangues: illi agmine certo Laocoonta petunt; et
primum parva duorum corpora natorum serpens
amplexus uterque implicat, et miseros morsu
depascitur artus; post ipsum auxilio subeuntem ac
tela ferentem corripiunt, spirisque ligant
ingentibus; et iam bis medium amplexi, bis collo
squamea circum terga dati, superant capite et
cervicibus altis.  Ille simul manibus tendit
divellere nodos, perfusus sanie vittas atroque
veneno, clamores simul horrendos ad sidera tollit:
quales mugitus, fugit cum saucius aram taurus, et
incertam excussit cervice securim.  At gemini lapsu
delubra ad summa dracones effugiunt saevaeque
petunt Tritonidis arcem, sub pedibusque deae
clipeique sub orbe teguntur.  Tum vero tremefacta
novus per pectora cunctis insinuat pavor, et
scelus expendisse merentem Laocoonta ferunt,
sacrum qui cuspide robur laeserit, et tergo
sceleratam intorserit hastam.  Ducendum ad sedes
simulacrum orandaque divae numina conclamant.   
     Dividimus muros et moenia pandimus urbis.
Accingunt omnes operi, pedibusque rotarum
subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo
intendunt: scandit fatalis machina muros, feta
armis.  Pueri circum innuptaeque puellae sacra
canunt, funemque manu contingere gaudent.  Illa
subit, mediaeque minans inlabitur urbi.  O patria,
O divom domus Ilium, et incluta bello moenia
Dardanidum, quater ipso in limine portae
substitit, atque utero sonitum quater arma dedere:
instamus tamen inmemores caecique furore, et
monstrum infelix sacrata sistimus arce.  Tunc etiam
fatis aperit Cassandra futuris ora, dei iussu non
umquam credita Teucris.  Nos delubra deum miseri,
quibus ultimus esset ille dies, festa velamus
fronde per urbem.   
     `Vertitur interea caelum et ruit oceano nox,
involvens umbra magna terramque polumque
Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri
conticuere, sopor fessos complectitur artus: et
iam Argiva phalanx instructis navibus ibat a
Tenedo tacitae per amica silentia lunae litora
nota petens, flammas cum regia puppis extulerat,
fatisque deum defensus iniquis inclusos utero
Danaos et pinea furtim laxat claustra Sinon.  Illos
patefactus ad auras reddit equus, laetique cavo se
robore promunt Thessandrus Sthenelusque duces, et
dirus Ulixes, demissum lapsi per funem, Acamasque,
Thoasque, Pelidesque Neoptolemus, primusque
Machaon, et Menelaus, et ipse doli fabricator
Epeos.  Invadunt urbem somno vinoque sepultam;
caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis
accipiunt socios atque agmina conscia iungunt.   
     Tempus erat, quo prima quies mortalibus
aegris incipit, et dono divom gratissima serpit.
In somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector
visus adesse mihi, largosque effundere fletus,
raptatus bigis, ut quondam, aterque cruento
pulvere, perque pedes traiectus lora tumentis.  Ei
mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo
Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli, vel
Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis,
squalentem barbam et concretos sanguine crinis
volneraque illa gerens, quae circum plurima muros
accepit patrios.  Ultro flens ipse videbar
Compellare virum et maestas expromere voces: `O
lux Dardaniae, spes O fidissima Teucrum, quae
tantae tenuere morae? Quibus Hector ab oris
exspectate venis? Ut te post multa tuorum funera,
post varios hominumque urbisque labores defessi
aspicimus! Quae causa indigna serenos foedavit
voltus? Aut cur haec volnera cerno?'  
     Ille nihil, nec me quaerentem vana moratur,
sed graviter gemitus imo de pectore ducens, `Heu
fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis.
Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.  Sat
patriae Priamoque datum: si Pergama dextra defendi
possent, etiam hac defensa fuissent.  Sacra suosque
tibi commendat Troia penatis: hos cape fatorum
comites, his moenia quaere magna, pererrato
statues quae denique ponto.' Sic ait, et manibus
vittas Vestamque potentem aeternumque adytis
effert penetralibus ignem.   
     Diverso interea miscentur moenia luctu, et
magis atque magis, quamquam secreta parentis
Anchisae domus arboribusque obtecta recessit,
clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror.
Excutior somno, et summi fastigia tecti ascensu
supero, atque arrectis auribus adsto: in segetem
veluti cum flamma furentibus austris incidit, aut
rapidus montano flumine torrens sternit agros,
sternit sata laeta boumque labores, praecipitisque
trahit silvas, stupet inscius alto accipiens
sonitum saxi de vertice pastor.  Tum vero manifesta
fides, Danaumque patescunt insidiae.  Iam Deiphobi
dedit ampla ruinam Volcano superante domus; iam
proxumus ardet Ucalegon; Sigea igni freta lata
relucent.  Exoritur clamorque virum clangorque
tubarum.  Arma amens capio; nec sat rationis in
armis, sed glomerare manum bello et concurrere in
arcem cum sociis ardent animi; furor iraque mentem
praecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis.
 
     Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom,
Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, sacra
manu victosque deos parvumque nepotem ipse trahit,
cursuque amens ad limina tendit.  `Quo res summa,
loco, Parithu? Quam prendimus arcem?' Vix ea fatus
eram, gemitu cum talia reddit: `Venit summa dies
et ineluctabile tempus Dardaniae: fuimus Troes,
fuit Ilium et ingens gloria Teucrorum; ferus omnia
Iuppiter Argos transtulit; incensa Danai
dominantur in urbe.  Arduus armatos mediis in
moenibus adstans fundit equus, victorque Sinon
incendia miscet insultans; portis alii
bipatentibus adsunt, milia quot magnis umquam
venere Mycenis; obsedere alii telis angusta viarum
oppositi; stat ferri acies mucrone corusco
stricta, parata neci; vix primi proelia temptant
portarum vigiles, et caeco Marte resistunt.'  
     Talibus Othryadae dictis et numine divom in
flammas et in arma feror, quo tristis Erinys, ullo
fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor.
Addunt se socios Rhipeus et maximus armis Epytus
oblati per lunam Hypanisque Dymasque, et lateri
adglomerant nostro, iuvenisque Coroebu Mygdonides:
illis ad Troiam forte diebus venerat, insano
Cassandrae incensus amore, et gener auxilium
Priamo Phrygibusque ferebat, infelix, qui non
sponsae praecepta furentis audierit.   
     Quos ubi confertos audere in proelia vidi,
incipio super his: `Iuvenes, fortissima frustra
pectora, si vobis audentem extrema cupido certa
sequi, quae sit rebus fortuna videtis: excessere
omnes, adytis arisque relictis, di, quibus
imperium hoc steterat; succurritis urbi incensae;
moriamur et in media arma ruamus.  Una salus
victis, nullam sperare salutem.'  
     Sic animis iuvenum furor additus: inde, lupi
ceu raptores atra in nebula, quos improba ventris
exegit caecos rabies, catulique relicti faucibus
exspectant siccis, per tela, per hostis vadimus
haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus urbis
iter; nox atra cava circumvolat umbra.  Quis cladem
illius noctis, quis funera fando explicet, aut
possit lacrimis aequare labores? Urbs antiqua
ruit, multos dominata per annos; plurima perque
vias sternuntur inertia passim corpora, perque
domos et religiosa deorum limina.  Nec soli poenas
dant sanguine Teucri; quondam etiam victis redit
in praecordia virtus victoresque cadunt Danai:
crudelis ubique luctus, ubique pavor, et plurima
mortis imago.   
     Primus se, Danaum magna comitante caterva,
Androgeos offert nobis, socia agmina credens
inscius, atque ultro verbis compellat amicis:
`Festinate, viri: nam quae tam sera moratur
segnities? Alii rapiunt incensa feruntque Pergama;
vos celsis nunc primum a navibus itis.' Dixit, et
extemplo, neque enim responsa dabantur fida satis,
sensit medios delapsus in hostis.  Obstipuit,
retroque pedem cum voce repressit: inprovisum
aspris veluti qui sentibus anguem pressit humi
nitens, trepidusque repente refugit attollentem
iras et caerula colla tumentem; haud secus
Androgeos visu tremefactus abibat.  Inruimus,
densis et circumfundimur armis, ignarosque loci
passim et formidine captos sternimus: adspirat
primo fortuna labori.   
     Atque hic successu exsultans animisque
Coroebus, `O socii, qua prima' inquit `fortuna
salutis monstrat iter, quoque ostendit se dextra,
sequamur mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis
aptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat?
Arma dabunt ipsi.' Sic fatus, deinde comantem
Androgei galeam clipeique insigne decorum
induitur, laterique Argivum accommodat ensem.  Hoc
Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus laeta
facit; spoliis se quisque recentibus armat.
Vadimus immixti Danais haud numine nostro,
multaque per caecam congressi proelia noctem
conserimus, multos Danaum demittimus Orco.
Diffugiunt alii ad navis, et litora cursu fida
petunt: pars ingentem formidine turpi scandunt
rursus equum et nota conduntur in alvo.   
     Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis!
Ecce trahebatur passis Priameia virgo crinibus a
templo Cassandra adytisque Minervae, ad caelum
tendens ardentia lumina frustra,--- lumina, nam
teneras arcebant vincula palmas.  Non tulit hanc
speciem furiata mente Coroebus, et sese medium
iniecit periturus in agmen.  Consequimur cuncti et
densis incurrimus armis.   
     Hic primum ex alto delubri culmine telis
nostrorum obruimur, oriturque miserrima caedes
armorum facie et Graiarum errore iubarum.  Tum
Danai gemitu atque ereptae virginis ira undique
collecti invadunt, acerrimus Aiax, et gemini
Atridae, Dolopumque exercitus omnis; adversi rupto
ceu quondam turbine venti confligunt, Zephyrusque
Notusque et laetus Eois Eurus equis; stridunt
silvae, saevitque tridenti spumeus atque imo
Nereus ciet aequora fundo.  Illi etiam, si quos
obscura nocte per umbram fudimus insidiis totaque
agitavimus urbe, apparent; primi clipeos
mentitaque tela adgnoscunt, atque ora sono
discordia signant.  Ilicet obruimur numero;
primusque Coroebus Penelei dextra divae
armipotentis ad aram procumbit; cadit et Rhipeus,
iustissimus unus qui fuit in Teucris et
servantissimus aequi: dis aliter visum; pereunt
Hypanisque Dymasque confixi a sociis; nec te tua
plurima, Panthu, `abentem pietas nec Apollinis
infula texit.  Iliaci cineres et flamma extrema
meorum, testor, in occasu vestro nec tela nec
ullas vitavisse vices Danaum, et, si fata fuissent
ut caderem, meruisse manu.  Divellimur inde,
Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo iam
gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi; protinus
ad sedes Priami clamore vocati.   
     Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam
bella forent, nulli tota morerentur in urbe.  Sic
Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentis
cernimus, obsessumque acta testudine limen.
Haerent parietibus scalae, postisque sub ipsos
nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris
protecti obiciunt, prensant fastigia dextris.
Dardanidae contra turris ac tota domorum culmina
convellunt; his se, quando ultima cernunt, extrema
iam in morte parant defendere telis; auratasque
trabes, veterum decora alta parentum, devolvunt;
alii strictis mucronibus imas obsedere fores; has
servant agmine denso.  Instaurati animi, regis
succurrere tectis, auxilioque levare viros, vimque
addere victis.   
     Limen erat caecaeque fores et pervius usus
tectorum inter se Priami, postesque relicti a
tergo, infelix qua se, dum regna manebant, saepius
Andromache ferre incomitata solebat ad soceros, et
avo puerum Astyanacta trahebat.  Evado ad summi
fastigia culminis, unde tela manu miseri iactabant
inrita Teucri.  Turrim in praecipiti stantem
summisque sub astra eductam tectis, unde omnis
Troia videri et Danaum solitae naves et Achaia
castra, adgressi ferro circum, qua summa labantis
iuncturas tabulata dabant, convellimus altis
sedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinam cum
sonitu trahit et Danaum super agmina late incidit:
ast alii subeunt, nec saxa, nec ullum telorum
interea cessat genus.   
     Vestibulum ante ipsum primoque in limine
Pyrrhus exsultat, telis et luce coruscus aena;
qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus
frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,
nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa,
lubrica convolvit sublato pectore terga arduus ad
solem, et linguis micat ore trisulcis.  Una ingens
Periphas et equorum agitator Achillis, armiger
Automedon, una omnis Scyria pubes succedunt tecto,
et flammas ad culmina iactant.  Ipse inter primos
correpta dura bipenni limina perrumpit, postisque
a cardine vellit aeratos; iamque excisa trabe
firma cavavit robora, et ingentem lato dedit ore
fenestram.  Adparet domus intus, et atria longa
patescunt; adparent Priami et veterum penetralia
regum, armatosque vident stantis in limine primo.  
     At domus interior gemitu miseroque tumult
miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes
femineis ululant; ferit aurea sidera clamor.  Tum
pavidae tectis matres ingentibus errant;
amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.
Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi
custodes sufferre valent; labat ariete crebro
ianua, et emoti procumbunt cardine postes.  Fit via
vi; rumpunt aditus, primosque trucidant immissi
Danai, et late loca milite complent.  Non sic,
aggeribus ruptis cum spumeus amnis exiit,
oppositasque evicit gurgite moles, fertur in arva
furens cumulo, camposque per omnis cum stabulis
armenta trahit.  Vidi ipse furentem caede
Neoptolemum geminosque in limine Atridas; vidi
Hecubam centumque nurus, Priamumque per aras
sanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis.
Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,
barbarico postes auro spoliisque superbi,
procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis.   
     Forsitan et Priami fuerint quae fata
requiras.  Urbis uti captae casum convolsaque vidit
limina tectorum et medium in penetralibus hostem,
arma diu senior desueta trementibus aevo circumdat
nequiquam umeris, et inutile ferrum cingitur, ac
densos fertur moriturus in hostis.  Aedibus in
mediis nudoque sub aetheris axe ingens ara fuit
iuxtaque veterrima laurus, incumbens arae atque
umbra complexa Penatis.  Hic Hecuba et natae
nequiquam altaria circum, praecipites atra ceu
tempestate columbae, condensae et divom amplexae
simulacra sedebant.  Ipsum autem sumptis Priamum
iuvenalibus armis ut vidit, `Quae mens tam dira,
miserrime coniunx, impulit his cingi telis? Aut
quo ruis?' inquit; `Non tali auxilio nec
defensoribus istis tempus eget, non, si ipse meus
nunc adforet Hector.  Huc tandem concede; haec ara
tuebitur omnis, aut moriere simul.' Sic ore effata
recepit ad sese et sacra longaevum in sede
locavit.   
     Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,
unus natorum Priami, per tela, per hostis
porticibus longis fugit, et vacua atria lustrat
saucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhus
insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.
Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum,
concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit.  Hic
Priamus, quamquam in media iam morte tenetur, non
tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit: `At
tibi pro scelere,' exclamat, `pro talibus ausis,
di, si qua est caelo pietas, quae talia curet,
persolvant grates dignas et praemia reddant
debita, qui nati coram me cernere letum fecisti et
patrios foedasti funere voltus.  At non ille, satum
quo te mentiris, Achilles talis in hoste fuit
Priamo; sed iura fidemque supplicis erubuit,
corpusque exsangue sepulchro reddidit Hectoreum,
meque in mea regna remisit.'  
     Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictu
coniecit, rauco quod protinus aere repulsum e
summo clipei nequiquam umbone pependit.  Cui
Pyrrhus: `Referes ergo haec et nuntius ibis
Pelidae genitori; illi mea tristia facta
degeneremque Neoptolemum narrare memento.  Nunc
morere.' Hoc dicens altaria ad ipsa trementem
traxit et in multo lapsantem sanguine nati,
implicuitque comam laeva, dextraque coruscum
extulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem.
Haec finis Priami fatorum; hic exitus illum sorte
tulit, Troiam incensam et prolapsa videntem
Pergama, tot quondam populis terrisque superbum
regnatorem Asiae.  Iacet ingens litore truncus,
avolsumque umeris caput, et sine nomine corpus.   
     At me tum primum saevus circumstetit horror
Obstipui; subiit cari genitoris imago, ut regem
aequaevum crudeli volnere vidi vitam exhalantem;
subiit deserta Creusa, et direpta domus, et parvi
casus Iuli.  Respicio, et quae sit me circum copia
lustro.  Deseruere omnes defessi, et corpora saltu
ad terram misere aut ignibus aegra dedere.   
     [Iamque adeo super umus eram, cum limina
Vestae servantem et tacitam secreta in sede
latentem Tyndarida aspicio: dant clara incendia
lucem erranti passimque oculos per cuncta ferenti.
Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros et
poenas Danaum et deserti coniugis iras
praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,
abdiderat sese atque aris invisa sedebat.  Exarsere
ignes animo; subit ira cadentem ulcisci patriam et
sceleratas sumere poenas.  `Scilicet haec Spartam
incolumis patriasque Mycenas aspiciet, partoque
ibit regina triumpho, coniugiumque, domumque,
patres, natosque videbit, Iliadum turba et
Phrygiis comitata ministris? Occiderit ferro
Priamus, Troia arserit igni? Dardanium totiens
sudarit sanguine litus? Non ita: namque etsi
nullum memorabile nomen feminea in poena est, nec
habet victoria laudem, extinxisse nefas tamen et
sumpsisse merentis laudabor poenas, animumque
explesse iuvabit ultricis flammae, et cineres
satiasse meorum.'  
     Talia iactabam, et furiata mente ferebar :]
cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam
obtulit et pura per noctem in luce refulsit alma
parens, confessa deam, qualisque videri caelicolis
et quanta solet, dextraque prehensum continuit,
roseoque haec insuper addidit ore: `Nate, quis
indomitas tantus dolor excitat iras? Quid furis,
aut quonam nostri tibi cura recessit? Non prius
aspicies, ubi fessum aetate parentem liqueris
Anchisen; superet coniunxne Creusa, Ascaniusque
puer? Quos omnes undique Graiae circum errant
acies, et, ni mea cura resistat, iam flammae
tulerint inimicus et hauserit ensis.  Non tibi
Tyndaridis facies invisa Lacaenae culpatusve
Paris: divom inclementia, divom, has evertit opes
sternitque a culmine Troiam.  Aspice---namque
omnem, quae nunc obducta tuenti mortalis hebetat
visus tibi et umida circum caligat, nubem eripiam;
tu ne qua parentis iussa time, neu praeceptis
parere recusa:--- hic, ubi disiectas moles
avolsaque saxis saxa vides mixtoque undantem
pulvere fumum.  Neptunus muros magnoque emota
tridenti fundamenta quatit, totamque a sedibus
urbem eruit; hic Iuno Scaeas saevissima portas
prima tenet, sociumque furens a navibus agmen
ferro accincta vocat.  Iam summas arces Tritonia,
respice, Pallas insedit, nimbo effulgens et
Gorgone saeva.  Ipse pater Danais animos viresque
secundas sufficit, ipse deos in Dardana suscitat
anna.  Eripe, nate, fugam, finemque impone labori.
Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.'
Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris.
Adparent dirae facies inimicaque Troiae numina
magna deum.   
     Tum vero omne mihi visum considere in ignis
Ilium et ex imo verti Neptunia Troia; ac veluti
summis antiquam in montibus ornum cum ferro
accisam crebrisque bipennibus instant eruere
agricolae certatim,---illa usque minatur et
tremefacta comam concusso vertice nutat,
volneribus donec paulatim evicta, supremum
congemuit, traxitque iugis avolsa ruinam.
Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostis
expedior; dant tela locum, flammaeque recedunt.   
     Atque ubi iam patriae perventum ad limina
sedis antiquasque domos, genitor, quem tollere in
altos optabam primum montis primumque petebam,
abnegat excisa vitam producere Troia exsiliumque
pati.  `Vos O, quibus integer aevi sanguis,' ait
`solidaeque suo stant robore vires, vos agitate
fugam: me si caelicolae voluissent ducere vitam,
has mihi servassent sedes.  Satis una superque
vidimus exscidia et captae superavimus urbi.  Sic
O, sic positum adfati discedite corpus.  Ipse manu
mortem inveniam; miserebitur hostis exuviasque
petet; facilis iactura sepulcri.  Iam pridem
invisus divis et inutilis annos demoror, ex quo me
divom pater atque hominum rex fulminis adflavit
ventis et contigit igni.'  
     Talia perstabat memorans, fixusque manebat.
Nos contra effusi lacrimis, coniunxque Creusa
Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum
cuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet.
Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem.
Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto:
nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?
`Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto
sperasti, tantumque nefas patrio excidit ore? Si
nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui, et
sedet hoc animo, perituraeque addere Troiae teque
tuosque iuvat, patet isti ianua leto, iamque
aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus, natum
ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.  Hoc
erat, alma parens, quod me per tela, per ignis
eripis, ut mediis hostem in penetralibus, utque
Ascanium patremque meum iuxtaque Creusam alterum
in alterius mactatos sanguine cernam? Arma, viri,
ferte arma; vocat lux ultima victos.  Reddite me
Danais; sinite instaurata revisam proelia: Numquam
omnes hodie moriemur inulti.'  
     Hinc ferro accingor rursus clipeoque
sinistram insertabam aptans, meque extra tecta
ferebam.  Ecce autem complexa pedes in limine
coniunx haerebat, parvumque patri tendebat Iulum:
`Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum;
sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,
hanc primum tutare domum.  Cui parvus Iulus, cui
pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?'  
     Talia vociferans gemitu tectum omne replebat,
cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.
Namque manus inter maestorumque ora parentum ecce
levis summo de vertice visus Iuli fundere lumen
apex, tactuque innoxia mollis lambere flamma comas
et circum tempora pasci.  Nos pavidi trepidare
metu, crinemque flagrantem excutere et sanctos
restinguere fontibus ignis.  At pater Anchises
oculos ad sidera laetus extulit, et caelo palmas
cum voce tetendit:  
     `Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris
ullis, aspice nos; hoc tantum, et, si pietate
meremur, da deinde auxilium, pater, atque haec
omina firma.' Vix ea fatus erat senior, subitoque
fragore intonuit laevum, et de caelo lapsa per
umbras stella facem ducens multa cum luce
cucurrit.  Illam, summa super labentem culmina
tecti, cernimus Idaea claram se condere silva
signantemque vias; tum longo limite sulcus dat
lucem, et late circum loca sulphure fumant.  Hic
vero victus genitor se tollit ad auras, adfaturque
deos et sanctum sidus adorat.  `Iam iam nulla mora
est; sequor et qua ducitis adsum.  Di patrii,
servate domum, servate nepotem.  Vestrum hoc
augurium, vestroque in numine Troia est.  Cedo
equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.'  
     Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignis
auditur, propiusque aestus incendia volvunt.  `Ergo
age, care pater, cervici imponere nostrae; ipse
subibo umeris, nec me labor iste gravabit: quo res
cumque cadent, unum et commune periclum, una salus
ambobus erit.  Mihi parvus Iulus sit comes, et
longe servet vestigia coniunx: vos, faunuli, quae
dicam, animis advertite vestris.  Est urbe egressis
tumulus templumque vetustum desertae Cereris,
iuxtaque antiqua cupressus religione patrum multos
servata per annos.  Hanc ex diverso sedem veniemus
in unam.  Tu, genitor, cape sacra manu patriosque
Penatis; me, bello e tanto digressum et caede
recenti, attrectare nefas, donec me flumine vivo
abluero.'  
     Haec fatus, latos umeros subiectaque colla
veste super fulvique insternor pelle leonis,
succedoque oneri; dextrae se parvus Iulus
implicuit sequiturque patrem non passibus aequis;
pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum; et
me, quem dudum non ulla iniecta movebant tela
neque adverso glomerati ex agmine Grai, nunc omnes
terrent aurae, sonus excitat omnis suspensum et
pariter comitique onerique timentem.   
     Iamque propinquabam portis, omnemque videbar
evasisse viam, subito cum creber ad auris visus
adesse pedum sonitus, genitorque per umbram
prospiciens; `Nate' exclamat, `fuge nate,
propinquant.  Ardentis clipeos atque aera micantia
cerno!'--- Hic mihi nescio quod trepido male numen
amicum confusam eripuit mentem.  Namque avia cursu
dum sequor, et nota excedo regione viarum, heu,
misero coniunx fatone erepta Creusa substitit,
erravitne via, seu lassa resedit, incertum; nec
post oculis est reddita nostris.  Nec prius amissam
respexi animumque reflexi, quam tumulum antiquae
Cereris sedemque sacratam venimus; hic demum
collectis omnibus una defuit, et comites natumque
virumque fefellit.  Quem non incusavi amens
hominumque deorumque, aut quid in eversa vidi
crudelius urbe? Ascanium Anchisenque patrem
Teucrosque Penatis commendo sociis et curva valle
recondo; ipse urbem repeto et cingor fulgentibus
armis.  Stat casus renovare omnis, omnemque reverti
per Troiam, et rursus caput obiectare periclis.   
     Principio muros obscuraque limina portae, qua
gressum extuleram, repeto, et vestigia retro
observata sequor per noctem et lumine lustro.
Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.
Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset, me
refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant.
Ilicet ignis edax summa ad fastigia vento
volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad
auras.  Procedo et Priami sedes arcemque reviso.  Et
iam porticibus vacuis Iunonis asylo custodes lecti
Phoenix et dirus Ulixes praedam adservabant.  Huc
undique Troia gaza incensis erepta adytis,
mensaeque deorum, crateresque auro solidi,
captivaque vestis congeritur; pueri et pavidae
longo ordine matres stant circum.   
     Ausus quin etiam voces iactare per umbram
implevi clamore vias, maestusque Creusam nequiquam
ingeminans iterumque iterumque vocavi.  Quaerenti
et tectis urbis sine fine furenti infelix
simulacrum atque ipsius umbra Creusae visa mihi
ante oculos et nota maior imago.  Obstipui,
steteruntque comae et vox faucibus haesit.  [Tum
sic adfari et curas his demere dictis :] `Quid
tantum insano iuvat indulgere dolori, O dulcis
coniunx? Non haec sine numine divom eveniunt; nec
te hinc comitem asportare Creusam fas, aut ille
sinit superi regnator Olympi.  Longa tibi exsilia,
et vastum maris aequor arandum, et terram
Hesperiam venies, ubi Lydius arva inter opima
virum leni fluit agmine Thybris: illic res laetae
regnumque et regia coniunx parta tibi.  Lacrimas
dilectae pelle Creusae.  Non ego Myrmidonum sedes
Dolopumve superbas aspiciam, aut Graiis servitum
matribus ibo, Dardanis, et divae Veneris nurus.
Sed me magna deum genetrix his detinet oris:
iamque vale, et nati serva communis amorem.' Haec
ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem
dicere deseruit, tenuisque recessit in auras.  Ter
conatus ibi collo dare bracchia circum: ter
frustra comprensa manus effugit imago, par levibus
ventis volucrique simillima somno.   
     Sic demum socios consumpta nocte reviso.
Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum
invenio admirans numerum, matresque virosque,
collectam exsilio pubem, miserabile volgus.
Undique convenere, animis opibusque parati, in
quascumque velim pelago deducere terras.  Iamque
iugis summae surgebat Lucifer Idae ducebatque
diem, Danaique obsessa tenebant limina portarum,
nec spes opis ulla dabatur; cessi, et sublato
montes genitore petivi.