      
      
      
      
      
      
      
      
      
      
             PUBLI VERGILI MARONIS  
                    AENEIDOS  
                   LIBER III  

POSTQUAM res Asiae Priamique evertere gentem
immeritam visum Superis, ceciditque superbum
Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia, diversa
exsilia et desertas quaerere terras auguriis
agimur divom, classemque sub ipsa Antandro et
Phrygiae molimur montibus Idae, incerti, quo fata
ferant, ubi sistere detur, contrahimusque viros.
Vix prima inceperat aestas, et pater Anchises dare
fatis vela iubebat; litora cum patriae lacrimans
portusque relinquo et campos, ubi Troia fuit:
feror exsul in altum cum sociis natoque Penatibus
et magnis dis.   
     Terra procul vastis colitur Mavortia campis,
Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo,
hospitium antiquum Troiae sociique Penates, dum
Fortuna fuit.  Feror huc, et litore curvo moenia
prima loco, fatis ingressus iniquis, Aeneadasque
meo nomen de nomine fingo.   
     Sacra Dionaeae matri divisque ferebam
auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem
caelicolum regi mactabam in litore taurum.  Forte
fuit iuxta tumulus, quo cornea summo virgulta et
densis hastilibus horrida myrtus.  Accessi,
viridemque ab humo convellere silvam conatus,
ramis tegerem ut frondentibus aras, horrendum et
dictu video mirabile monstrum.  Nam, quae prima
solo ruptis radicibus arbos vellitur, huic atro
liquuntur sanguine guttae, et terram tabo
maculant.  Mihi frigidus horror membra quatit,
gelidusque coit formidine sanguis.  Rursus et
alterius lentum convellere vimen insequor, et
causas penitus temptare latentis: ater et alterius
sequitur de cortice sanguis.  Multa movens animo
nymphas venerabar agrestis Gradivumque patrem,
Geticis qui praesidet arvis, rite secundarent
visus omenque levarent.  Tertia sed postquam maiore
hastilia nisu adgredior, genibusque adversae
obluctor harenae--- eloquar, an sileam?---gemitus
lacrimabilis imo auditur tumulo, et vox reddita
fertur ad auris: `Quid miserum, Aenea, laceras?
Iam parce sepulto; parce pias scelerare manus.  Non
me tibi Troia externum tulit, aut cruor hic de
stipite manat.  Heu, fuge crudelis terras, fuge
litus avarum: nam Polydorus ego; hic confixum
ferrea texit telorum seges et iaculis increvit
acutis.'  
     Tum vero ancipiti mentem formidine pressus
obstipui, steteruntque comae et vox faucibus
haesit.  Hunc Polydorum auri quondam cum pondere
magno infelix Priamus furtim mandarat alendum
Threlcio regi, cum iam diffideret armis Dardaniae,
cingique urbem obsidione videret.  Ille, ut opes
fractae Teucrum, et Fortuna recessit, res
Agamemnonias victriciaque arma secutus, fas omne
abrumpit; Polydorum obtruncat, et auro vi potitur.
Quid non mortalia pectora cogis, auri sacra fames?
Postquam pavor ossa reliquit, delectos populi ad
proceres primumque parentem monstra deum refero,
et quae sit sententia posco.  Omnibus idem animus,
scelerata excedere terra, linqui pollutum
hospitium, et dare classibus austros.  Ergo
instauramus Polydoro funus, et ingens aggeritur
tumulo tellus; stant Manibus arae, caeruleis
maestae vittis atraque cupresso, et circum Iliades
crinem de more solutae; inferimus tepido spumantia
cymbia lacte sanguinis et sacri pateras, animamque
sepulchro eondimus, et magna supremum voce ciemus.
 
     Inde, ubi prima fides pelago, placataque
venti dant maria et lenis crepitans vocat Auster
in altum, deducunt socii navis et litora complent:
provehimur portu, terraeque urbesque recedunt.
Sacra mari colitur medio gratissima tellus
Nereidum matri et Neptuno Aegaeo, quam pius
arquitenens oras et litora circum errantem Myeono
e eelsa Gyaroque revinxit, immotamque coli dedit
et contemnere ventos.  Huc feror; haec fessos tuto
placidissima portu accipit: egressi veneramur
Apollinis urbem.  Rex Anius, rex idem hominum
Phoebique sacerdos vittis et sacra redimitus
tempora lauro, occurrit; veterem Anchisen adgnovit
amieum.  Iungimus hospitio dextras, et tecta
subimus.   
     Templa dei saxo venerabar structa vetusto:
`Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessit
et genus et mansuram urbem; serva altera Troiae
Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.
Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes?
Da, pater, augurium, atque animis inlabere
nostris.'  
     Vix ea fatus eram: tremere omnia visa
repente, liminaque laurusque dei, totusque moveri
mons circum, et mugire adytis cortina reclusis.
Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris:
`Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum prima
tulit tellus, eadem vos ubere laeto accipiet
reduces.  Antiquam exquirite matrem: hic domus
Aeneae cunctis dominabitur oris, et nati natorum,
et qui nascentur ab illis.'  
     Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu
laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,
quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti? Tum
genitor, veterum volvens monumenta virorum,
`Audite, O proceres' ait `et spes discite vestras:
Creta Iovis magni medio iacet insula ponto; mons
Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae.  Centum
urbes habitant magnas, uberrima regna; maximus
unde pater, si rite audita recordor, Teucrus
Rhoeteas primum est advectus in oras, optavitque
locum regno.  Nondum Ilium et arccs Pergameae
steterant; habitabant vallibus imis.  Ilinc mater
cultrix Cybeli Corybantiaque aera Idaeumque nemus;
hinc fida silentia sacris, et iuncti currum
dominae subiere leones.  Ergo agite, et, divom
ducunt qua iussa, sequamur; placemus ventos et
Gnosia regna petamus.  Nec longo distant cursu;
modo Iuppiter adsit, tertia lux classem Cretaeis
sistet in oris.' Sic fatus, meritos aris mactavit
honores, taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher
Apollo nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus
albam.   
     Fama volat pulsum regnis cessisse paternis
Idomenea ducem, desertaque litora Cretae hoste
vacare domos, sedesque adstare relictas.  Linquimus
Ortygiae portus, pelagoque volamus, bacchatamque
iugis Naxon viridemque Donysam, Olearon, niveamque
Paron, sparsasque per aequor Cycladas, et crebris
legimus freta consita terris.  Nauticus exoritur
vario certamine clamor; hortantur socii: ``Cretam
proavosque petamus!'' Prosequitur surgens a puppi
ventus euntis et tandem antiquis Curetum adlabimur
oris.  Ergo avidus muros optatae molior urbis,
Pergameamque voco, et laetam cognomine gentem
hortor amare focos arcemque altollere tectis.   
     Iamque fere sicco subductae litore puppes;
conubiis arvisque novis operata iuventus; iura
domosque dabam: subito cum tabida membris,
corrupto caeli tractu, miserandaque venit
arboribusque satisque lues et letifer annus.
Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebant
corpora; tum sterilis exurere Sirius agros;
arebant herbae, et victum seges aegra negabat.
Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso
hortatur pater ire mari, veniamque precari: quam
fessis finem rebus ferat; unde laborum temptare
auxilium iubeat; quo vertere cursus.   
     Nox erat, et terris animalia somnus habebat:
effigies sacrae divom Phrygiique Penates, quos
mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis
extuleram, visi ante oculos adstare iacentis in
somnis, multo manifesti lumine, qua se plena per
insertas fundebat luna fenestras; tum sic adfari
et curas his demere dictis: `Quod tibi delato
Ortygiam dicturus Apollo est, hic canit, et tua
nos en ultro ad limina mittit.  Nos te, Dardania
incensa, tuaque arma secuti, nos tumidum sub te
permensi classibus aequor, idem venturos tollemus
in astra nepotes, imperiumque urbi dabimus: tu
moenia magnis magna para, longumque fugae ne
linque laborem.  Mutandae sedes: non haec tibi
litora suasit Delius, aut Cretae iussit considere
Apollo.  Est locus, Hesperiam Grai cognomine
dicunt, terra antiqua, potens armis atque ubere
glaebae; Oenotri coluere viri; nunc fama minores
Italiam dixisse ducis de nomine gentem: hae nobis
propriae sedes; hinc Dardanus ortus, Iasiusque
pater, genus a quo principe nostrum.  Surge age, et
haec laetus longaevo dicta parenti haud dubitanda
refer: Corythum terrasque requirat Ausonias;
Dictaea negat tibi Iuppiter arva.'  
     Talibus attonitus visis et voce deorum--- nec
sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltus
velatasque comas praesentiaque ora videbar; tum
gelidus toto manabat corpore sudor corripio e
stratis corpus, tendoque supinas ad caelum cum
voce manus, et munera libo intemerata focis.
Perfecto laetus honore Anchisen facio certum,
remque ordine pando.  Adgnovit prolem ambiguam
geminosque parentes, seque novo veterum deceptum
errore locorum.  Tum memorat: `Nate, Iliacis
exercite fatis, sola mihi talis casus Cassandra
canebat.  Nunc repeto haec generi portendere debita
nostro, et saepe Hesperiam, saepe Itala regna
vocare.  Sed quis ad Hesperiae venturos litora
Teucros crederet, aut quem tum vates Cassandra
moveret? Cedamus Phoebo, et moniti meliora
sequamur.' Sic ait, et cuncti dicto paremus
ovantes.  Hanc quoque deserimus sedem, paucisque
relictis vela damus, vastumque cava trabe currimus
aequor.   
     Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius
ullae adparent terrae, caelum undique et undique
pontus, tum mihi caeruleus supra caput adstitit
imller, noctem hiememque ferens, et inhorruit unda
tenebris.  Continuo venti volvunt mare, magnaque
surgunt aequora; dispersi iactamur gurgite vasto;
involvere diem nimbi, et nox umida caelum
abstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes.
Excutimur cursu, et caecis erramus in undis.  Ipse
diem noctemque negat discernere caelo, nec
meminisse viae media Palinurus in unda.  Tris adeo
incertos caeca caligiue soles erramus pelago,
totidem sine sidere noctes.  Quarto terra die
primum se attollere tandem visa, aperire procul
montis, ac volvere fumum.  Vela cadunt, remis
insurgimus; haud mora nautae adnixi torquent
spumas et caerula verrunt.   
     Servatum ex undis Strophadum me litora primum
accipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae,
insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno
Harpyiaeque colunt aliae, Phinela postquam clausa
domus, mensasque metu liquere priores.  Tristius
haud illis monstrum, nec saevior ulla pestis et
ira deum Stygiis sese extulit undis.  Virginei
volucrum voltus, foedissima ventris proluvies,
uncaeque manus, et pallida semper ora rame.   
     Huc ubi delati portus intravimus, ecce laeta
boum passim campis armenta videmus, caprigenumque
pecus nullo custode per herbas.  Inruimus ferro, et
divos ipsumque vocamus in partem praedamque Iovem;
tum litore curvo exstruimusque toros, dapibusque
epulamur opimis.  At subitae horrifico lapsu de
montibus adsunt Harpyiae, et magnis quatiunt
clangoribus alas, diripiuntque dapes, contactuque
omnia foedant immundo; tum vox taetrum dira inter
odorem.  Rursum in secessu longo sub rupe cavata,
arboribus clausi circum atque horrentibus umbris,
instruimus mensas arisque reponimus ignem: rursum
ex diverso caeli caecisque latebris turba sonans
praedam pedibus circumvolat uncis, polluit ore
dapes.  Sociis tunc, arma capessant, edico, et dira
bellum cum gente gerendum.  Haud secus ac iussi
faciunt, tectosque per herbam disponunt enses et
scuta latentia condunt.  Ergo ubi delapsae sonitum
per curva dedere litora, dat signum specula
Misenus ab alta aere cavo.  Invadunt socii, et nova
proelia temptant, obscenas pelagi ferro foedare
volucres: sed neque vim plumis ullam nec volnera
tergo accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae
semesam praedam et vestigia foeda relinquunt.   
     Una in praecelsa consedit rupe Celaeno,
infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem:
`Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,
Laomedontiadae, bellumne inferre paratis, et
patrio Harpyias insontis pellere regno? Accipite
ergo animis atque haec mea figite dicta, quae
Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo
praedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando.
Italiam cursu petitis, ventisque vocatis ibitis
Italiam, portusque intrare licebit; sed non ante
datam cingetis moenibus urbem, quam vos dira fames
nostraeque iniuria caedis ambesas subigat malis
absumere mensas.' Dixit, et in silvam pennis
ablata refugit.   
     At sociis subita gelidus formidine sanguis
deriguit; cecidere animi, nec iam amplius armis,
sed votis precibusque iubent exposcere pacem, sive
deae, seu sint dirae obscenaeque volucres.  Et
pater Anchises passis de litore palmis numina
magna vocat, meritosque indicit honores: `Di,
prohibete minas; di, talem avertite casum, et
placidi servate pios!' Tum litore funem deripere,
excussosque iubet laxare rudentes.  Tendunt vela
Noti; fugimus spumantibus undis, qua cursum
ventusque gubernatorque vocabat.  Iam medio adparet
fluctu nemorosa Zacynthos Dulichiumque Sameque et
Neritos ardua saxis.  Effugimus scopulos Ithacae,
Laertia regna, et terram altricem saevi exsecramur
Ulixi.  Mox et Leucatae nimbosa cacumina montis et
formidatus nautis aperitur Apollo.  Hunc petimus
fessi et parvae succedimus urbi; ancora de prora
iacitur, stant litore puppes.   
     Ergo insperata tandem tellure potiti,
lustramurque Iovi votisque incendimus aras,
Actiaque Iliacis celebramus litora ludis.  Exercent
patrias oleo labente palaestras nudati socii;
iuvat evasisse tot urbes Argolicas, mediosque
fugam tenuisse per hostis.  Interea magnum sol
circumvolvitur annum, et glacialis hiemps
aquilonibus asperat undas.  Aere cavo clipeum.
magni gestamen Abantis, postibus adversis figo, et
rem carmine signo: AENEAS HAEC DE DANAIS
VICTORIBVS ARMA.  Linquere tum portus iubeo et
considere transtris: certatim socii feriunt mare
et aequora verrunt.  Protinus aerias Phaeacum
abscondimus arces, litoraque Epiri legimus
portuque subimus Chaonio, et celsam Buthroti
accedimus urbem.   
     Hic incredibilis rerum fama occupat auris,
Priamiden Helenum Graias regnare per urbes,
coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum, et
patrio Andromachen iterum cessisse marito.
Obstipui, miroque incensum pectus amore,
compellare virum et casus cognoscere tantos.
Progredior portu, classis et litora linquens,
sollemnis cum forte dapes et tristia dona ante
urbem in luco falsi Simoentis ad undam libabat
cineri Andromache, Manisque vocabat Hectoreum ad
tumulum, viridi quem caespite inanem et geminas,
causam lacrimis, sacraverat aras.   
     Ut me conspexit venientem et Troia circum
arma amens vidit, magnis exterrita monstris
deriguit visu in medio, calor ossa reliquit;
labitur, et longo vix tandem tempore fatur:
`Verane te facies, verus mihi nuntius adfers, nate
dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit, Hector
ubi est?' Dixit, lacrimasque effudit et omnem
implevit clamore locum.  Vix pauca furenti subicio,
et raris turbatus vocibus hisco: `vivo equidem,
vitamque extrema per omnia duco; ne dubita, nam
vera vides.  Heu, quis te casus deiectam coniuge
tanto excipit, aut quae digna satis fortuna
revisit Hectoris Andromachen? Pyrrhin' conubia
servas?'  
     Deiecit voltum et demissa voce locuta est: `O
felix una ante alias Priameia virgo, hostilem ad
tumulum Troiae sub moenibus altis iussa mori, quae
sortitus non pertulit ullos, nec victoris eri
tetigit captiva cubile! nos, patria incensa,
diversa per aequora vectae, stirpis Achilleae
fastus iuvenemque superbum, servitio enixae,
tulimus: qui deinde, secutus Ledaeam Hermionen
Lacedaemoniosque hymenaeos, me famulo famulamque
Heleno transmisit habendam.  Ast illum, ereptae
magno inflammatus amore coniugis et scelerum
Furiis agitatus, Orestes excipit incautum
patriasque obtruncat ad aras.  Morte Neoptolemi
regnorum redclita cessit pars Heleno, qui Chaonios
cognomine campos Chaoniamque omnem Troiano a
Chaone dixit, Pergamaque Iliacamque iugis hanc
addidit arcem.  Sed tibi qui cursum venti, quae
fata dedere? Aut quisnam ignarum nostris deus
adpulit oris? Quid puer Ascanius? superatne et
vescitur aura, quem tibi iam Troia--- Ecqua tamen
puero est amissae cura parentis? Ecquid in
antiquam virtutem animosque virilis et pater
Aeneas et avunculus excitat Hector?'  
     Talia fundebat lacrimans longosque ciebat
incassum fletus, cum sese a moenibus heros
Priamides multis Helenus comitantibus adfert,
adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit, et
multum lacrimas verba inter singula fundit.
Procedo, et parvam Troiam simulataque magnis
Pergama, et arentem Xanthi cognomine rivum
adgnosco, Scaeaeque amplector limina portae.  Nec
non et Teucri socia simul urbe fruuntur: illos
porticibus rex accipiebat in amplis; aulai medio
libabant pocula Bacchi, impositis auro dapibus,
paterasque tenebant.   
     Iamque dies alterque dies processit, et aurae
vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro.
His vatem adgredior dictis ac talia quaeso:
`Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi,
qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis, et
volucrum linguas et praepetis omina pennae, fare
age---namque omnem cursum milli prospera dixit
religio, et cuncti suaserunt numine divi Italiam
petere et terras temptare repostas: sola novum
dictuque nefas Harpyia Celaeno prodigium canit, et
tristis denuntiat iras, obscenamque famem---quae
prima pericula vito? Quidve sequens tantos possim
superare labores?'  
     Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis,
exorat pacem divom, vittasque resolvit sacrati
capitis, meque ad tua limina, Phoebe, ipse manu
multo suspensum numine ducit, atque haec deinde
canit divino ex ore sacerdos:  
     `Nate dea,---nam te maioribus ire per altum
auspiciis manifesta fides: sic fata deum rex
sortitur, volvitque vices; is vertitur ordo---
pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres
aeguora et Ausonio possis considere portu,
expediam dictis; prohibent nam cetera Palcae scire
Helenum farique vetat Saturnia Iuno.  Principio
Italiam, quam tu iam rere propinquam vicinosque,
ignare, paras invadere portus, longa procul longis
via dividit invia terris.  Ante et Trinacria
lentandus remus in unda, et salis Ausonii
lustrandum navibus aequor, infernique lacus,
Aeaeaeque insula Circae, quam tuta possis urbem
componere terra: signa tibi dicam, tu condita
mente teneto: cum tibi sollicito secreti ad
fluminis undam litoreis ingens inventa sub
ilicibus sus triginta capitum fetus enixa iacebit.
alba, solo recubans, albi circum ubera nati, is
locus urbis erit, requies ea certa laborum.  Nec tu
mensarum morsus horresce futuros: fata viam
invenient, aderitque vocatus Apollo.   
     `Has autem terras, Italique hanc litoris
oram, proxuma quae nostri perfunditur aequoris
aestu, effuge; cuncta malis habitantur moenia
Grais.  Hic et Narycii posuerunt moenia Locri, et
Sallentinos obsedit milite campos Lyctius
Idomeneus; hic illa ducis Meliboei parva
Philoctetae subnixa Petelia muro.  Quin, ubi
transmissae steterint trans aequora classes, et
positis aris iam vota in litore solves, purpureo
velare comas adopertus amictu, ne qua inter
sanctos ignis in honore deorum hostilis facies
occurrat et omina turbet.  Hunc socii morem
sacrorum, hunc ipse teneto: hac casti maneant in
religione nepotes.   
     `Ast ubi digressum Siculae te admoverit orae
ventus, et angusti rarescent claustra Pelori,
laeva tibi tellus et longo laeva petantur aequora
circuitu: dextrum fuge litus et undas.  Haec loca
vi quondam et iasta convolsa ruina--- tantum aevi
longinqua valet mutare vetustas--- dissiluisse
ferunt, cum protinus utraque tellus una foret;
venit medio vi pontus et undis Hesperium Siculo
latus abscidit, arvaque et urbes litore diductas
angusto interluit aestu.  Dextrum Scylla latus,
laevum implacata Charybdis obsidet, atque imo
barathri ter gurgite vastos sorbet in abruptum
fluctus, rursusque sub auras erigit alternos et
sidera verberat unda.  At Scyliam caecis cohibet
spelunca latebris, ora exsertantem et navis in
saxa trahentem.  Prima hominis facies et pulchro
pectore virgo pube tenus, postrema immani corpore
pristis, delphinum caudas utero commissa luporum.
Praestat Trinacrii metas lustrare Pacllyni
cessantem, longos et circumflectere cursus, quam
semel informem vasto vidisse sub antro Scyllam, et
caeruleis canibus resonantia saxa.   
     `Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vati
si qua fides, animum si veris implet Apollo, unum
illud tibi, nate dea, proque omnibus unum
praedicam, et repetens iterumque iterumque monebo:
Iunonis magnae primum prece numen adora; Illnoni
cane vota libens, dominamque potentem supplicibus
supera donis: sic denique victor Trinacria finis
Italos mittere relicta.   
     `Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem,
divinosque lacus, et Averna sonantia silvis,
insanam vatem aspicies, quae rupe sub ima fata
canit, foliisque notas et nomina mandat.
Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo,
digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit.
Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt;
verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus
impulit et teneras turbavit ianua frondes, numquam
deinde cavo volitantia prendere saxo, nec revocare
situs aut iungere carmina curat: inconsulti
abeunt, sedemque odere Sibyllae.  Hic tibi ne qua
morae fuerint dispendia tanti,--- quamvis
increpitent socii, et vi cursus in altum vela
vocet, possisque sinus implere secundos,--- quin
adeas vatem precibusque oracula poscas sa canat,
vocemque volens atque ora resolvat.  Illa tibi
Italiae populos venturaque bella, et quo quemque
modo fugiasque ferasque laborem expediet,
cursusque dabit venerata secundos.  Haec sunt, quae
nostra liceat te voce moneri.  Vade age, et
ingentem factis fer ad aethera Troiam.'  
     Quae postquam vates sic ore effatus amico
est, dona dehinc auro gravia sectoque elephanto
imperat ad navis ferri, stipatque carinis ingens
argentum, Dodonaeosque lebetas, loricam consertam
hamis auroque trilicem, et conum insignis galeae
cristasque comantis, arma Neoptolemi; sunt et sua
dona parenti.  Addit equos, additque duces;
remigium supplet; socios simul instruit armis.   
     Interea classem velis aptare iubebat
Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti.  Quem
Phoebi interpres multo compellat honore:
`Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo, cura
deum, bis Pergameis erepte ruinis, ecce tibi
Ausoniae tellus; hanc arripe elis.  Et tamen hanc
pelago praeterlabare necesse est; Ausoniae pars
illa procul, quam pandit Apollo.  Vade' ait `O
felix nati pietate.  Quid ultra provehor, et fando
surgentis demoror austros?'  
     Nec minus Andromache digressu maesta supremo
fert picturatas auri subtemine vestes et Phrygiam
Ascanio chlamydem (nec cedit honore),
textilibusque onerat donis, ac talia fatur:
`Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum
sint, puer, et longum Andromachae testentur
amorem, coniugis Hectoreae.  Cape dona extrema
tuorum, O milli sola mei super Astyanactis imago:
sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat; et
nunc aequali tecum pubesceret aevo.'  
     Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:
`Vivite felices, quibus est fortuna peracta iam
sua; nos alia ex aliis in fata vocamur.  Vobis
parta quies; nullum maris aequor arandum, arva
neque Ausoniae semper cedentia retro quaerenda.
Effigem Xanthi Troiamque videtis quam vestrae
fecere manus, melioribus, opto, auspiciis, et quae
fuerit minus obvia Graiis.  Si quando Thybrim
vicinaque Thybridis arva intraro, gentique meae
data moenia cernam, cognatas urbes olim populosque
propinquos, Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus
auctor atque idem casus, unam faciemus utramque
Troiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.'  
     Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta, unde
iter Italiam cursusque brevissimus undis.  Sol ruit
interea et montes umbrantur opaci; sternimur
optatae gremio telluris ad undam, sortiti remos,
passimque in litore sicco corpora curamus; fessos
sopor inrigat artus.  Necdum orbem medium Nox horis
acta subibat: haud segnis strato surgit Palinurus
et omnis explorat ventos, atque auribus aera
captat; sidera cuncta notat tacito labentia caelo,
Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones,
armatumque auro circumspicit Oriona.  Postquam
cuncta videt caelo constare sereno, dat clarum e
puppi signum; nos castra movemus, temptamusque
viam et velorum pandimus alas.   
     Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis, cum
procul obscuros collis humilemque videmus Italiam.
``Italiam'' primus conclamat Achates, ``Italiam''
laeto socii clamore salutant.  Tum pater Anchises
magnum cratera corona induit, implevitque mero,
divosque vocavit stans celsa in puppi: `Di maris
et terrae tempestatumque potentes, ferte viam
vento facilem et spirate secundi.' iam propior,
templumque adparet in arce Minervae.  Vela legunt
socii et proras ad litora torquent.  Portus ab
Euroo fluctu curvatus in arcum, obiectae salsa
spumant aspargine cautes; ipse latet; gemino
demittunt bracchia muro turriti scopuli,
refugitque ab litore templum.  Quattuor hic, primum
omen, equos in gramine vidi tondentis campum late,
candore nivali.  Et pater Anchises: `Bellum, O
terra hospita, portas bello armantur equi, bellum
haec armenta minantur.  Sed tamen idem olim curru
succedere sueti quadrupedes, et frena iugo
concordia ferre; spes et pacis' ait.  Tum numina
sancta precamur Palladis armisonae, quae prima
accepit ovantis, et capita ante aras Phrygio
velamur amictu; praeceptisque Heleni, dederat quae
maxima, rite Iunoni Argivae iussos adolemus
honores.   
     Haud mora, continuo perfectis ordine votis,
cornua velatarum obvertimus antennarum,
Graiugenumque domos suspectaque linquimus ana.
Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti
cernitur; attollit se diva Lacinia contra,
Caulonisque arces et navifragum Scylaceum.  Tum
procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna, et
gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa audimus
longe fractasque ad litora voces, exsultantque
vada, atque aestu miscentur harenae.  Et pater
Anchises: `Nimirum haec illa Charybdis: hos
Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat.
Eripite, O socii, pariterque insurgite remis!'  
     Haud minus ac iussi faciunt, primusque
rudentem contorsit laevas proram Palinurus ad
undas.  laevam cuncta cohors remis ventisque
petivit.  Tollimur in caelum curvato gurgite, et
idem subducta ad Manis imos desedimus unda.  Ter
scopuli clamorem inter cava saxa dedere: ter
spumam elisam et rorantia vidimui astra.  Interea
fessos ventus cum sole reliquit, ignarique viae
Cyclopum adlabimur oris.   
     Portus ab accessu ventorum immotus et ingens
ipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis;
interdumque atram prorumpit ad aethera nubem,
turbine fumantem piceo et candente favilla,
attollitque globos flammarum et sidera lambit;
interdum scopulos avolsaque viscera montis erigit
eructans, liquefactaque saxa sub auras cum gemitu
glomerat, fundoque exaestuat imo.  Fama est
Enceladi semiustum fulmine corpus urgueri mole
hac, ingentemque insuper Aetnam impositam ruptis
flammam exspirare caminis; et fessum quotiens
mutet latus, intremere omnem murmure Trinacriam,
et caelum subtexere fumo.  Noctem illam tecti
silvis immania monstra perferimus, nec quae
sonitum det causa videmus.  Nam neque erant
astrorum ignes, nec lucidus aethra siderea polus,
obscuro sed nubila caelo, et lunam in nimbo nox
intempesta tenebat.   
     Postera iamque dies primo surgebat Eoo,
umentemque Aurora polo dimoverat umbram: cum
subito e silvis, macie confecta suprema, ignoti
nova forma viri miserandaque cultu procedit,
supplexque manus ad litora tendit.  Respicimus:
dira inluvies inmissaque barba, consertum tegumen
spinis; at cetera Graius, [et quondam patriis ad
Troiam missus in armis.] Isqe ubi Dardanios
habitus et Troia vidit arma procul, paulum aspectu
conterritus haesit, continuitque gradum; mox sese
ad litora praeceps cum fletu precibusque tulit:
`Per sidera testor, per superos atque hoc caeli
spirabile lumen, tollite me, Teucri; quascumque
abducite terras; hoc sat erit.  Scio me Danais e
classibus unum, et bello Iliacos fateor petiisse
Penatis; pro quo, si sceleris tanta est iniuria
nostri, spargite me in fluctus, vastoque inmergite
ponto.  Si pereo, hominum manibus periisse
iuvabit.' Dixerat, et genua amplexus genibusque
volutans haerebat.  Qui sit, fari, quo sanguine
cretus, hortamur; quae deinde agitet fortuna,
fateri.  Ipse pater dextram Anchises, haud multa
moratus, dat iuveni, atque animum praesenti
pignore firmat.  Ille haec, deposita tandem
formidine, fatur:  
     `Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi,
nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto
paupere---mansissetque utinam
fortuna!---profectus.  Hic me, dum trepidi crudelia
limina linquunt, inmemores socii vasto Cyclopis in
antro deseruere.  Domus sanie dapibusque cruentis,
intus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsat
sidera---Di, talem terris avertite pestem!--- nec
visu facilis nec dictu adfabilis ulli.  Visceribus
miserorum et sanguine vescitur atro.  Vidi egomet,
duo de numero cum corpora nostro prensa manu
magna, medio resupinus in antro, frangeret ad
saxum, sanieque aspersa natarent limina; vidi atro
cum membra fluentia tabo manderet, et tepidi
tremerent sub dentibus artus.  Haud impune quidem;
nec talia passus Ulixes, oblitusve sui est Ithacus
discrimine tanto.  Nam simul expletus dapibus
vinoque sepultus cervicem inflexam posuit,
iacuitque per antrum immensus, saniem eructans et
frusta cruento per somnum commixta mero, nos magna
precati numina sortitique vices, una undique
circum fundimur, et telo lumen terebramus
acuto,--- ingens, quod torva solum sub fronte
latebat, Argolici clipei aut Phoebeae lampadis
instar,--- et tandem laeti sociorum ulciscimur
umbras.  Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab
litore funem rumpite.   
     Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in
antro lanigeras claudit pecudes atque ubera
pressat, centum alii curva haec habitant ad litora
volgo infandi Cyclopes, et altis montibus errant.
Tertia iam lunae se cornua lumine complent, cum
vitam in silvis inter deserta ferarum lustra
domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopas
prospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco.
Victum infelicem, bacas lapidosaque corna, dant
rami et volsis pascunt radicibus herbae.  Omnia
conlustrans, hanc primum ad litora classem
conspexi venientem.  Huic me, quaecumque fuisset,
adixi: satis est gentem effugisse nefandam.  Vos
animam hanc potius quocumque absumite leto.'  
     Vix ea fatus erat, summo cum monte videmus
ipsum inter pecudes vasta se mole moventem
pastorem Polyphemum et litora nota petentem,
monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen
ademptum.  Trunca manu pinus regit et vestigia
firmat; lanigerae comitantur oves---ea sola
voluptas solamenque mali.  Postquam altos tetigit
fluctus et ad aequora venit, luminis effossi
fluidum lavit inde cruorem, dentibus infrendens
gemitu, graditurque per aequor iam medium, necdum
fluetus latera ardua tinxit.  Nos procul inde fugam
trepidi celerare, recepto supplice sic merito,
tacitique incidere funem; verrimus et proni
certantibus aequora remis.  Sensit, et ad sonitum
vocis vestigia torsit; verum ubi nulla datur
dextra adfectare potestas, nec potis Ionios
fluctus aequare sequendo, clamorem immensum
tollit, quo pontus et omnes contremuere undae,
penitusque exterrita tellus Italiae, curvisque
immugiit Aetna eavernis.   
     At genus e silvis Cyclopum et montibus altis
excitum ruit ad portus et litora complent.
Cernimus adstantis nequiquam lumine torvo Aetnaeos
fratres, caelo capita alta ferentis, concilium
horrendum: quales cum vertice celso aeriae
quercus, aut coniferae cyparissi constiterunt,
silva alta Iovis, lucusve Dianae.  Praecipites
metus acer agit quocumque rudentis excutere, et
ventis intendere vela secundis.  Contra iussa
monent Heleni Scyllam atque Charybdin inter,
utramque viam leti discrimine parvo, ni teneant
cursus; certum est dare lintea retro.  Ecce autem
Boreas angusta ab sede Pelori missus adest.  Vivo
praetervehor ostia saxo Pantagiae Megarosque sinus
Thapsumque iacentem.  Talia monstrabat relegens
errata retrorsus litora Achaemenides; comes
infelicis Ulixi.   
     Sicanio praetenta sinu iacet insula contra
Plemyrium undosum; nomen dixere priores Ortygiam.
Alpheum fama est huc Elidis amnem occultas egisse
vias subter mare; qui nunc ore, Arethusa, tuo
Siculis confunditur undis.  Iussi numina magna loci
veneramur; et inde exsupero praepingue solum
stagnantis Helori.  Hinc altas cautes proiectaque
saxa Pachyni radimus, et fatis numquam concessa
moveri adparet Camerina procul campique Geloi,
immanisque Gela fluvii cognomine dicta.  Arduus
inde Acragas ostentat maxuma longe moenia,
magnanimum quondam generator equorum; teque datis
linquo ventis, palmosa Selinus, et vada dura lego
saxis Lilybeia caecis.   
     Hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora
accipit.  Hic, pelagi tot tempestatibus actis, heu
genitorem, omnis curae casusque levamen, amitto
Anchisen: hic me, pater optume, fessum deseris,
heu, tantis nequiquam erepte periclis! Nec vates
Helenus, cum multa horrenda moneret, hos mihi
praedixit luctus, non dira Celaeno.  Hic labor
extremus, longarum haec meta viarum.  Hinc me
digressum vestris deus adpulit oris.   
     Sic pater Aeneas intentis omnibus unus fata
renarrabat divom, cursusque docebat.  Conticuit
tandem, factoque hic fine quievit.
