      
      
      
      
      
      
      
      
      
      
             PUBLI VERGILI MARONIS  
                    AENEIDOS  
                    LIBER VI  

SIC fatur lacrimans, classique immittit habenas,
et tandem Eubocis Cumarum adlabitur oris.
Obvertunt pelago proras; tum dente tenaci ancora
fundabat naves, et litora curvae praetexunt
puppes.  Iuvenum manus emicat ardens litus in
Hesperium; quaerit pars semina flammae abstrusa in
venis silicis, pars densa ferarum tecta rapit
silvas, inventaque flumina monstrat.  At pius
Aeneas arces, quibus altus Apollo praesidet,
horrendaeque procul secreta Sibyllae antrum immane
petit, magnum cui mentem animumque Delius inspirat
vates, aperitque futura.  Iam subeunt Triviae lucos
atque aurea tecta.   
     Daedalus, ut fama est, fugiens Minoa regna,
praepetibus pennis ausus se credere caelo,
insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos,
Chalcidicaque levis tandem super adstitit arce.
Redditus his primum terris, tibi, Phoebe, sacravit
remigium alarum, posuitque immania templa.  In
foribus letum Androgeo: tum pendere poenas
Cecropidae iussi---miserum!---septena quotannis
corpora natorum; stat ductis sortibus urna.  Contra
elata mari respondet Gnosia tellus: hic crudelis
amor tauri, suppostaque furto Pasiphae, mixtumque
genus prolesque biformis Minotaurus inest, Veneris
monumenta nefandae; hic labor ille domus et
inextricabilis error; magnum reginae sed enim
miseratus amorem Daedalus ipse dolos tecti
ambagesque resolvit, caeca regens filo vestigia.
Tu quoque magnam partem opere in tanto, sineret
dolor, Icare, haberes.  Bis conatus erat casus
emngere in auro; bis patriae cecidere manus.  Quin
protinus omnia perlegerent oculis, ni iam
praemissus Achates adforet, atque una Phoebi
Triviaeque sacerdos, Deiphobe Glauci, fatur quae
talia regi: `Non hoc ista sibi tempus spectacula
poscit; nunc grege de intacto septem mactare
iuvencos praestiterit, totidem lectas de more
bidentes.' Talibus adfata Aenean (nec sacra
morantur iussa viri), Teucros vocat alta in templa
sacerdos.   
     Excisum Euboicae latus ingens rupis in
antrum, quo lati ducunt aditus centum, ostia
centum; unde ruunt totidem voces, responsa
Sibyllae.  Ventum erat ad limen, cum virgo.
`Poscere fata tempus' ait; `deus, ecce, deus!' Cui
talia fanti ante fores subito non voltus, non
color unus, non comptae mansere comae; sed pectus
anhelum, et rabie fera corda tument; maiorque
videri, nec mortale sonans, adflata est numine
quando iam propiore dei.  `Cessas in vota
precesque, Tros' ait `Aenea? Cessas? Neque enim
ante dehiscent attonitae magna ora domus.' Et
talia fata conticuit.  Gelidus Teucris per dura
cucurrit ossa tremor, funditque preces rex pectore
ab imo: `Phoebe, graves Troiae semper miserate
labores, Dardana qui Paridis direxti tela manusque
corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras tot
maria intravi duce te, penitusque repostas
Massylum gentes praetentaque Syrtibus arva, iam
tandem Italiae fugientis prendimus oras; hac
Troiana tenus fuerit Fortuna secuta.  Vos quoque
Pergameae iam fas est parcere genti, dique deaeque
omnes quibus obstitit Ilium et ingens gloria
Dardaniae.  Tuque, O sanctissima vates, praescia
venturi, da, non indebita posco regna meis fatis,
Latio considere Teucros errantisque deos
agitataque numina Troiae.  Tum Phoebo et Triviae
solido de marmore templum instituam, festosque
dies de nomine Phoebi.  Te quoque magna manent
regnis penetralia nostris: hic ego namque tnas
sortes arcanaque fata, dicta meae genti, ponam,
lectosque sacrabo, alma, viros.  Foliis tantum ne
carmina manda, ne turbata volent rapidis ludibria
ventis; ipsa canas oro.' Finem dedit ore loquendi.
 
     At, Phoebi nondum patiens, immanis in antro
bacchatur vates, magnum si pectore possit
excussisse deum; tanto magis ille fatigat os
rabidum, fera corda domans, fingitque premendo.
Ostia iamque domus patuere ingentia centum sponte
sua, vatisque ferunt responsa per auras: `O tandem
magnis pelagi defuncte periclis! Sed terrae
graviora manent.  In regna Lavini Dardanidae
venient; mitte hanc de pectore curam; sed non et
venisse volent.  Bella, horrida bella, et Thybrim
multo spumantem sanguine cerno.  Non Simois tibi,
nec Xanthus, nec Dorica castra defuerint; alius
Latio iam partus Achilles, natus et ipse dea; nec
Teucris addita Iuno usquam aberit; cum tu supplex
in rebus egenis quas gentes Italum aut quas non
oraveris urbes! Causa mali tanti coniunx iterum
hospita Teucris externique iterum thalami.  Tu ne
cede malis, sed contra audentior ito, qua tua te
Fortuna sinet.  Via prima salutis, quod minime
reris, Graia pandetur ab urbe.'  
     Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla
horrendas canit ambages antroque remugit, obscuris
vera involvens: ea frena furenti concutit, et
stimulos sub pectore vertit Apollo.  Ut primum
cessit furor et rabida ora quierunt, incipit
Aeneas heros: `Non ulla laborum, O virgo, nova mi
facies inopinave surgit; omnia praecepi atque
animo mecum ante peregi.  Unum oro: quando hic
inferni ianua regis dicitur, et tenebrosa palus
Acheronte refuso, ire ad conspectum cari genitoris
et ora contingat; doceas iter et sacra ostia
pandas.  Illum ego per flammas et mille seguentia
tela eripui his umeris, medioque ex hoste recepi;
ille meum comitatus iter, maria omnia mecum atque
omnes pelagique minas caelique ferebat, invalidus,
vires ultra sortemque senectae.  Quin, ut te
supplex peterem et tua limina adirem, idem orans
mandata dabat.  Gnatique patrisque, alma, precor,
miserere;---potes namque omnia, nec te nequiquam
lucis Hecate praefecit Avernis;--- si potuit Manes
arcessere coniugis Orpheus, Threcia fretus cithara
fidibusque canoris, si fratrem Pollux alterna
morte redemit, itque reditque viam totiens.  Quid
Thesea, magnum quid memorem Alciden? Et mi genus
ab Iove summo.'  
     Talibus orabat dictis, arasque tenebat, cum
sic orsa loqui vates: `Sate sanguine divom, Tros
Anchisiade, facilis descensus Averno; noctes atque
dies patet atri ianua Ditis; sed revocare gradum
superasque evadere ad auras, hoc opus, hic labor
est.  Pauci, quos aequus amavit Iuppiter, aut
ardens evexit ad aethera virtus, dis geniti
potuere.  Tenent media omnia silvae, Cocytusque
sinu labens circumvenit atro.  Quod si tantus amor
menti, si tanta cupido est, bis Stygios innare
lacus, bis nigra videre Tartara, et insano iuvat
indulgere labori, accipe, quae peragenda prius.
Latet arbore opaca aureus et foliis et lento
vimine ramus, Iunoni infernae dictus sacer; hunc
tegit omnis lucus, et obscuris claudunt
convallibus umbrae.  Sed non ante datur telluris
operta subire, auricomos quam quis decerpserit
arbore fetus.  Hoc sibi pulchra suum ferri
Proserpina munus instituit.  Primo avulso non
deficit alter aureus, et simili frondescit virga
metallo.  Ergo alte vestiga oculis, et rite
repertum carpe manu; namque ipse volens facilisque
sequetur, si te fata vocant; aliter non viribus
ullis vincere, nec duro poteris convellere ferro.
Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici--- heu
nescis---totamque incestat funere classem, dum
consulta petis nostroque in limine pendes.  Sedibus
hunc refer ante suis et conde sepulchro.  Duc
nigras pecudes; ea prima piacula sunto: sic demum
lucos Stygis et regna invia vivis aspicies.'
Dixit, pressoque obmutuit ore.   
     Aeneas maesto defixus lumina voltu
ingreditur, linquens antrum, caecosque volutat
eventus animo secum.  Cui fidus Achates it comes,
et paribus curis vestigia figit.  Multa inter sese
vario sermone serebant, quem socium exanimem
vates, quod corpus humandum diceret.  Atque illi
Misenum in litore sicco, ut venere, vident indigna
morte peremptum, Misenum Aeoliden, quo non
praestantior alter aere ciere viros, Martemque
accendere cantu.  Hectoris hic magni fuerat comes,
Hectora circum et lituo pugnas insignis obibat et
hasta: postquam illum vita victor spoliavit
Achilles, Dardanio Aeneae sese fortissimus heros
addiderat socium, non inferiora secutus.  Sed tum,
forte cava dum personat aequora concha, demens, et
cantu vocat in certamina divos, aemulus exceptum
Triton, si credere dignum est, inter saxa virum
spumosa inmerserat unda.  Ergo omnes magno circum
clamore fremebant, praecipue pius Aeneas.  Tum
iussa Sibyllae, haud mora, festinant flentes,
aramque sepulchri congerere arboribus caeloque
educere certant.  Itur in antiquam silvam, stabula
alta ferarum; procumbunt piceae, sonat icta
securibus ilex, fraxineaeque trabes cuneis et
fissile robur scinditur, advolvunt ingentis
montibus ornos.   
     Nec non Aeneas opera inter talia primus
hortatur socios, paribusque accingitur armis.
Atque haec ipse suo tristi cum corde volutat,
aspectans silvam inmensam, et sic voce precatur:
`Si nunc se nobis ille aureus arbore ramus
ostendat nemore in tanto, quando omnia vere heu
nimium de te vates, Misene, locuta est.' Vix ea
fatus erat, geminae cum forte columbae ipsa sub
ora viri caelo venere volantes, et viridi sedere
solo.  Tum maximus heros maternas agnoscit aves,
laetusque precatur: `Este duces, O, si qua via
est, cursumque per auras dirigite in lucos, ubi
pinguem dives opacat ramus humum.  Tuque, O, dubiis
ne defice rebus, diva parens.' Sic effatus
vestigia pressit, observans quae signa ferant, quo
tendere pergant.  Pascentes illae tantum prodire
volando, quantum acie possent oculi servare
sequentum.  Inde ubi venere ad fauces grave olentis
Averni, tollunt se celeres, liquidumque per aera
lapsae sedibus optatis geminae super arbore
sidunt, discolor unde auri per ramos aura
refulsit.  Quale solet silvis brumali frigore
viscum fronde virere nova, quod non sua seminat
arbos, et croceo fetu teretis circumdare truncos,
talis erat species auri frondentis opaca ilice,
sic leni crepitabat brattea vento.  Corripit Aeneas
extemplo avidusque refringit cunctantem, et vatis
portat sub tecta Sibyllae.   
     Nec minus interea Misenum in litore Teucri
flebant, et cineri ingrato suprema ferebant.
Principio pinguem taedis et robore secto ingentem
struxere pyram, cui frondihus atris intexunt
latera, et ferales ante cupresios constituunt,
decorantque super fulgentibus armis.  Pars calidos
latices et aena undantia flammis expediunt,
corpusque lavant fligentis et unguunt.  Fit
gemitus.  Tum membra toro defleta reponunt,
purpureasque super vestes, velamina nota,
coniciunt.  Pars ingenti subiere feretro, triste
ministerium, et subiectam more parentum aversi
tenuere facem.  Congesta cremantur turea dona,
dapes, fuso crateres olivo.  Postquam conlapsi
cineres et flamma quievit reliquias vino et
bibulam lavere favillam, ossaque lecta cado texit
Corynaeus aeno.  Idem ter socios pura circumtulit
unda, spargens rore levi et ramo felicis olivae,
lustravitque viros, dixitque novissima verba.  At
pius Aeneas ingenti mole sepulcrum imponit, suaque
arma viro, remumque tubamque, monte sub aerio, qui
nunc ``Misenus'' ab illo dicitur, aeternumque
tenet per saecula nomen.   
     His actis, propere exsequitur praecepta
Sibyllae.  Spelunca alta fuit vastoque immanis
hiatu, scrupea, tuta lacu nigro nemorumque
tenebris, quam super haud ullae poterant impune
volantes tendere iter pennis---talis sese halitus
atris faucibus effundens supera ad convexa
ferebat: [unde locum Grai dixerunt nomine Aornon.]
quattuor hic primum nigrantis terga iuvencos
constituit, frontique invergit vina sacerdos; et
summas carpens media inter cornua saetas ignibus
imponit sacris, libamina prima, voce vocans
Hecaten, Caeloque Ereboque potentem.  Supponunt
alii cultros, tepidumque cruorem suscipiunt
pateris.  Ipse atri velleris agnam Aeneas matri
Eumenidum magnaeque sorori ense ferit, sterilemque
tibi.  Proserpina, vaccam.  Tum Stygio regi
nocturnas inchoat aras, et solida imponit taurorum
viscera flammis, pingue superque oleum infundens
ardentibus extis.  Ecce autem, primi sub lumina
solis et ortus, sub pedibus mugire solum, et iuga
coepta moveri silvarum, visaeque canes ululare per
umbram, adventante dea.  `Procul O procul este,
profani,' conclamat vates, `totoque absistite
luco; tuque invade viam, vaginaque eripe ferrum:
nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.'
Tantum effata, furens antro se immisit aperto;
ille ducem haud timidis vadentem passibus aequat.  
     Di, quibus imperium est animarum, umbraeque
silentes, et Chaos, et Phlegethon, loca nocte
tacentia late, sit mihi fas audita loqui; sit
numine vestro pandere res alta terra et caligine
mersas!  
     Ibant obscuri sola sub nocte per umbram,
perque domos Ditis vacuas et inania regna: quale
per incertam lunam sub luce maligna est iter in
silvis, ubi caelum condidit umbra Iuppiter, et
rebus nox abstulit atra colorem.  Vestibulum ante
ipsum, primisque in faucibus Orci Luctus et
ultrices posuere cubilia Curae; pallentesque
habitant Morbi, tristisque Senectus, et Metus, et
malesuada Fames, ac turpis Egestas, terribiles
visu formae: Letumque, Labosque; tum consanguineus
Leti Sopor, et mala mentis Gaudia, mortiferumque
adverso in limine Bellum, ferreique Eumenidum
thalami, et Discordia demens, vipereum crinem
vittis innexa cruentis.   
     In medio ramos annosaque brachia pandit ulmus
opaca, ingens, quam sedem Sonmia volgo Pana tenere
ferunt, foliisque sub omnibus haerent.  Multaque
praeterea variarum monstra ferarum: Centauri in
foribus stabulant, Scyllaeque biformes, et
centumgeminus Briareus, ac belua Lernae horrendum
stridens, flammisque armata Chimaera, Gorgones
Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae.  Corripit
hic subita trepidus formidine ferrum Aeneas,
strictamque aciem venientibus offert, et, ni docta
comes tenues sine corpore vitas admoneat volitare
cava sub imagine formae, iuruat, et frustra ferro
diverberet umbras.   
     Hinc via, Tartarei quae fert Acherontis ad
undas.  Turbidus hic caeno vastaque voragine gurges
aestuat, atque omnem Cocyto eructat harenam.
Portitor has horrendus aquas et flumina servat
terribili squalore Charon, cui plurima mento
canities inculta iacet; stant lumina flamma,
sordidus ex umeris nodo dependet amictus.  Ipse
ratem conto subigit, velisque ministrat, et
ferruginea subvectat corpora cymba, iam senior,
scd cruda deo viridisque senectus.  Huc omnis turba
ad ripas effusa ruebat, matres atque viri,
defunctaque corpora vita magnanimum heroum, pueri
innuptaeque puellae, impositique rogis iuvenes
ante ora parentum: quam multa in silvis autumni
frigore primo lapsa cadunt folia, aut ad terram
gurgite ab alto quam multae glomerantur aves, ubi
frigidus annus trans pontum fugat, et terris
immittit apricis.  Stabant orantes primi
transmittere cursum, tendebantque manus ripae
ulterioris amore.  Navita sed tristis nunc hos nunc
accipit illos, ast alios longe submotos arcet
harena.  Aeneas, miratus enim motusque tumultu,
`Dic' ait `O virgo, quid volt concursus ad amnem?
Quidve petunt animae, vel quo discrimine ripas hae
linquunt, illae remis vada livida verrunt?' Olli
sic breviter fata est longaeva sacerdos: `Anchisa
generate, deum certissima proles, Cocyti stagna
alta vides Stygiamque paludem, di cuius iurare
timent et fallere numen.  Haec omnis, quam cernis,
inops inhumataque turba est; portitor ille Charon;
hi, quos vehit unda, sepulti.  Nec ripas datur
horrendas et rauca fluenta transportare prius quam
sedibus ossa quierunt.  Centum errant annos
volitantque haec litora circum; tum demum admissi
stagna exoptata revisunt.' Constitit Anchisa satus
et vestigia pressit, multa putans, sortemque animo
miseratus iniquam.  Cernit ibi maestos et mortis
honore carentes Leucaspim et Lyciae ductorem
classis Oronten, quos, simul ab Troia ventosa per
aequora vectos, obruit Auster, aqua involvens
navemque virosque.   
     Ecce gubernator sese Palinurus agebat, qui
Libyco nuper cursu, dum sidera servat, exciderat
puppi mediis effusus in undis.  Hunc ubi vix multa
maestum cognovi in umbra, sic prior adloquitur:
`Quis te, Palinure, deorum eripuit nobis, medioque
sub aequore mersit? Dic age.  Namque mihi, fallax
haud ante repertus, hoc uno responso animum
delusit Apollo, qui fore te ponto incolumem,
finesque canebat venturum Ausonios.  En haec
promissa fides est?' Ille autem: `Neque te Phoebi
cortina fefellit, dux Anchisiade, nec me deus
aequore mersit.  Namque gubernaclum multa vi forte
revolsum, cui datus haerebam custos cursusque
regebam, praecipitans traxi mecum.  Maria aspera
iuro non ullum pro me tantum cepisse timorem, quam
tua ne, spoliata armis, excussa magistro,
deficeret tantis navis surgentibus undis.  Tris
Notus hibernas immensa per aequora noctes vexit me
violentus aqua; vix lumine quarto prospexi Italiam
summa sublimis ab unda.  Paulatim adnabam terrae;
iam tuta tenebam, ni gens crudelis madida cum
veste gravatum prensantemque uncis manibus capita
aspera montis ferro invasisset, praedamque ignara
putasset.  Nunc me fluctus habet, versantque in
litore venti.  Quod te per caeli iucundum lumen et
auras, per genitorem oro, per spes surgentis Iuli,
eripe me his, invicte, malis: aut tu mihi terram
inice, namque potes, portusque require Velinos;
aut tu, si qua via est, si quam tibi diva creatrix
ostendit---neque enim, credo, sine numine divom
flumina tanta paras Stygiamque innare paludem---
da dextram misero, et tecum me tolle per undas,
sedibus ut saltem placidis in morte quiescam.
Talia fatus erat, coepit cum talia vates: `Unde
haec, o Palinure, tibi tam dira cupido? Tu Stygias
inhumatus aquas amnemque severum Eumenidum
aspicies, ripamve iniussus adibis? Desine fata
deum flecti sperare precando.  Sed cape dicta
memor, duri solatia casus.  Nam tua finitimi, longe
lateque per urbes prodigiis acti caelestibus, ossa
piabunt, et statuent tumulum, et tumulo sollemnia
mittent, aeternumque locus Palinuri nomen
habebit.' His dictis curae emotae, pulsusque
parumper corde dolor tristi: gaudet cognomine
terrae.   
     Ergo iter inceptum peragunt fluvioque
propinquant.  Navita quos iam inde ut Stygia
prospexit ab unda per tacitum nemus ire pedemque
advertere ripae, sic prior adgreditur dictis,
atque increpat ultro: `Quisquis es, armatus qui
nostra ad flumina tendis, fare age, quid venias,
iam istinc, et comprime gressum.  Umbrarum hic
locus est, somni noctisque soporae; corpora viva
nefas Stygia vectare carina.  Nec vero Alciden me
sum laetatus euntem accepisse lacu, nec Thesea
Pirithoumque, dis quamquam geniti atque invicti
viribus essent.  Tartareum ille manu custodem in
vincla petivit, ipsius a solio regis, traxitque
trementem; hi dominam Ditis thalamo deducere
adorti.' Quae contra breviter fata est Amphrysia
vates: `Nullae hic insidiae tales; absiste moveri;
nec vim tela ferunt; licet ingens ianitor antro
aeternum latrans exsanguis terreat umbras, casta
licet patrui servet Proserpina limen.  Troius
Aeneas, pietate insignis et armis, ad genitorem
imas Erebi descendit ad umbras.  Si te nulla movet
tantae pietatis imago, at ramum hunc' (aperit
ramum, qui veste latebat) `adgnoscas.' Tumida ex
ira tum corda residunt.  Nec plura his.  Ille
admirans venerabile donum fatalis virgae, longo
post tempore visum, caeruleam advertit puppim,
ripaeque propinquat.  Inde alias animas, quae per
iuga longa sedebant, deturbat, laxatque foros;
simul accipit alveo ingentem Aenean.  Gemuit sub
pondere cymba sutilis, et multam accepit rimosa
paludem.  Tandem trans fluvium incolumis vatemque
virumque informi limo glaucaque exponit in ulva.   
     Cerberus haec ingens latratu regna trifauci
personat, adverso recubans immanis in antro.  Cui
vates, horrere videns iam colla colubris, melle
soporatam et medicatis frugibus offam obicit.  Ille
fame rabida tria guttura pandens corripit
obiectam, atque immania terga resolvit fusus humi,
totoque ingens extenditur antro.  Occupat Aeneas
aditum custode sepulto, evaditque celer ripam
inremeabilis undae.   
     Continuo auditae voces, vagitus et ingens,
infantumque animae flentes in limine primo, quos
dulcis vitae exsortes et ab ubere raptos abstulit
atra dies et funere mersit acerbo; hos iuxta falso
damnati crimine mortis.  Nec vero hae sine sorte
datae, sine iudice, sedes: quaesitor Minos urnam
movet; ille silentum conciliumque vocat vitasque
et crimina discit.  Proxuma deinde tenent maesti
loca, qui sibi letum insontes peperere manu,
lucemque perosi proiecere animas.  Quam vellent
aethere in alto nunc et pauperiem et duros
perferre labores! Fas obstat, tristisque palus
inamabilis undae alligat, et noviens Styx
interfusa coercet.  Nec procul hinc partem fusi
monstrantur in omnem lugentes campi: sic illos
nomine dicunt.  Hic, quos durus amor crudeli tabe
peredit, secreti celant calles et myrtea circum
silva tegit; curae non ipsa in morte relinquunt.
His Phaedram Procrimque locis, maestamque
Eriphylen crudelis nati monstrantem volnera,
cernit, Evadnenque et Pasiphaen; his Laodamia it
comes, et iuvenis quondam, nunc femina, Caeneus,
rursus et in veterem fato revoluta figuram.  Inter
quas Phoenissa recens a volnere Dido errabat silva
in magna; quam Troius heros ut primum iuxta stetit
adgnovitque per umbras obscuram, qualem primo qui
surgere mense aut videt, aut vidisse putat per
nubila lunam, demisit lacrimas, dulcique adfatus
amore est: `Infelix Dido, verus mihi nuntius ergo
venerat exstinctam, ferroque extrema secutam?
Funeris heu tibi causa fui? Per sidera iuro, per
superos, et si qua fides tellure sub ima est,
invitus, regina, tuo de litore cessi.  Sed me iussa
deum, quae nunc has ire per umbras, per loca senta
situ cogunt noctemque profundam, imperiis egere
suis; nec credere quivi hunc tantum tibi me
discessu ferre dolorem.  Siste gradum, teque
aspectu ne subtrahe nostro.  Quem fugis? Extremum
fato, quod te adloquor, hoc est.' Talibus Aeneas
ardentem et torva tuentem lenibat dictis animum,
lacrimasque ciebat.  Illa solo fixos oculos aversa
tenebat, nec magis incepto voltum sermone movetur,
quam si dura silex aut stet Marpesia cautes.
landem corripuit sese, atque inimica refugit in
nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi
respondet curis aequatque Sychaeus amorem.  Nec
minus Aeneas, casu concussus iniquo, prosequitur
lacrimis longe, et miseratur euntem.   
     Inde datum molitur iter.  Iamque arva tenebant
ultima, quae bello clari secreta frequentant.  Hic
illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis
Parthenopaeus et Adrasti pallentis imago; hic
multum fleti ad superos belloque caduci
Dardanidae, quos ille omnes longo ordine cernens
ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque,
tris Antenoridas, Cererique sacrum Polyphoeten,
Idaeumque, etiam currus, etiam arma tenentem.
circumstant animae dextra laevaque frequentes; nec
vidisse semel satis est; iuvat usque morari, et
conferre gradum, et veniendi discere causas.  At
Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges ut
videre virum fulgentiaque arma per umbras, ingenti
trepidare metu; pars vertere terga, ceu quondam
petiere rates; pars tollere vocem exiguam,
inceptus clamor frustratur hiantes.   
     Atque hic Priamiden laniatum corpore toto
Deiphobum videt et lacerum crudeliter ora, ora
manusque ambas, populataque tempora raptis
auribus, et truncas inhonesto volnere nares.  Vix
adeo adgnovit pavitantem et dira tegentem
supplicia, et notis compellat vocibus ultro:
`Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri
quis tam crudeles optavit sumere poenas? Cui
tantum de te licuit? Mihi fama suprema nocte tulit
fessum vasta te caede Pelasgum procubuisse super
confusae stragis acervum.  Tunc egomet tumulum
Rhoeteo litore inanem constitui, et magna Manes
ter voce vocavi.  Nomen et arma locum servant; te,
amice, nequivi conspicere, et patria decedens
ponere terra.' Ad quae Priamides: `Nihil O tibi
amice relictum; omnia Deiphobo solvisti et funeris
umbris.  Sed me fata mea et scelus exitiale
Lacaenae his mersere malis; illa haec monumenta
reliquit.  Namque ut supremam falsa inter gaudia
noctem egerimus, nosti; et nimium meminisse
necesse est.  Cum fatalis equus saltu super ardua
venit Pergama, et armatum peditem gravis attulit
alvo, illa, chorum simulans, evantes orgia circum
ducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat
ingentem, et summa Danaos ex arce vocabat.  Tum me,
confectum curis somnoque gravatum, infelix habuit
thalamus, pressitque iacentem dulcis et alta quies
placidaeque simillima morti Egregia interea
coniunx arma omnia tectis amovet, et fidum capiti
subduxerat ensem; intra tecta vocat Menelaum, et
limina pandit, scilicet id magnum sperans fore
munus amanti, et famam exstingui veterum sic posse
malorum.  Quid moror? Inrumpunt thalamo; comes
additur una hortator scelerum Aeolides.  Di, talia
Grais instaurate, pio si poenas ore reposco! Sed
te qui vivum casus, age, fare vicissim,
attulerint.  Pelagine venis erroribus actus, an
monitu divom? An quae te Fortuna fatigat, ut
tristes sine sole domos, loca turbida, adires?'  
     Hac vice sermonum roses Aurora quadrigis iam
medium aetherio cursu traiecerat axem; et fors
omne datum traherent per talia tempus; sed comes
admonuit, breviterque adfata Sibylla est: `Nox
ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas.  Hic locus
est, partes ubi se via findit in ambas: dextera
quae Ditis magni sub moenia tendit, hac iter
Elysium nobis; at laeva malorum exercet poenas, et
ad impia Tartara mittit.' Deiphobus contra: `Ne
saevi, magna sacerdos; discedam, explebo numerum,
reddarque tenebris.  I decus, i, nostrum;
melioribus utere fatis!' Tantum effatus, et in
verbo vestigia torsit.   
     Respicit Aeneas subito, et sub rupe sinistra
moenia lata videt, triplici circumdata muro, quae
rapidus flammis ambit torrentibus amnis, Tartareus
Phlegethon, torquetque sonantia saxa.  Porta
adversa ingens, solidoque adamante columnae, vis
ut nulla virum, non ipsi exscindere bello
caelicolae valeant; stat ferrea turris ad auras,
Tisiphoneque sedens, palla succincta cruenta,
vestibulum exsomnis servat noctesque diesque, Hinc
exaudiri gemitus, et saeva sonare verbera; tum
stridor ferri, tractaeque catenae.  Constitit
Aeneas, strepitumque exterritus hausit.  `Quae
scelerum facies, O virgo, effare; quibusve
urguentur poenis? Quis tantus plangor ad auras?'
Tum vates sic orsa loqui: `Dux inclute Teucrum,
nulli fas casto sceleratum insistere limen; sed me
cum lucis Hecate praefecit Avernis, ipsa deum
poenas docuit, perque omnia duxit.  Gnosius haec
Rhadamanthus habet, durissima regna, castigatque
auditque dolos, subigitque fateri, quae quis apud
superos, furto laetatus inani, distulit in seram
commissa piacula mortem.  Continuo sontes ultrix
accincta flagello Tisiphone quatit insultans,
torvosque sinistra intentans angues vocat agmina
saeva sororum.  Ium demum horrisono stridentes
cardine sacrae panduntur portae.  Cernis custodia
qualis vestibulo sedeat, facies quae limina
servet? Quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra
saevior intus habet sedem.  Tum Tartarus ipse bis
patet in praeceps tantum tenditque sub umbras,
quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum.  Hic
genus antiquum Terrae, Titania pubes, fulmine
deiecti fundo volvuntur in imo.  `Hic et Aloidas
geminos immania vidi corpora, qui manibus magnum
rescindere caelum adgressi, superisque Iovem
detrudere regnis.  Vidi et crudeles dantem Salmonea
poenas, dum flammas Iovis et sonitus imitatur
Olympi.  Quattuor hic invectus equis et lampada
quassans per Graium populos mediaeque per Elidis
urbem ibat ovans, divomque sibi poscebat
honorem,--- demens, qui nimbos et non imitabile
fulmen aere et cornipedum pulsu simularet equorum.
At pater omnipotens densa inter nubila telum
contorsit, non ille faces nec fumea taedis lumina,
praecipitemque immani turbine adegit.  Nec non et
Tityon, Terrae omniparentis alumnum, cernere erat,
per tota novem cui iubera corpus porrigitur,
rostroque immanis voltur obunco immortale iecur
tondens fecundaque poenis viscera, rimaturque
epulis, habitatque sub alto pectore, nec fibris
requies datur ulla renatis.  [Quid memorem
Lapithas, Ixiona Pirithoumque?] quos super atra
silex iam iam lapsura cadentique imminet
adsimilis; lucent genialibus altis aurea fulcra
toris, epulaeque ante ora paratae regifico luxu;
Furiarum maxima iuxta accubat, et manibus prohibet
coutingere mensas, exsurgitque facem attollens,
atque intonat ore.  `Hic, quibus invisi fratres,
dum vita manebat, pulsatusve parens, et fraus
innexa clienti, aut qui divitiis soli incubuere
repertis, nec partem posuere suis (quae maxima
turba est), quique ob adulterium caesi, quique
arma secuti impia nec veriti dominorum fallere
dextras, indusi poenam exspectant.  Ne quaere
doceri quam poenam, aut quae forma viros fortunave
mersit.  Saxum ingens volvunt alii, radiisque
rotarum districti pendent; sedet, aeternumque
sedebit, infelix Theseus; Phlegyasque miserrimus
omnis admonet, et magna testatur voce per umbras:
``Discite iustitiam moniti, et non temnere
divos.'' Vendidit hic auro patriam, dominumque
potentem imposuit; fixit leges pretio atque
refixit; hic thalamum invasit natae vetitosque
hymenaeos; ausi omnes immane nefas, ausoque
potiti.  Non, mihi si linguae centum sint oraque
centum, ferrea vox, omnis scelerum comprendere
formas, omnia poenarum percurrere nomina possim.' 
     Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeva
sacerdos: `Sed iam age, carpe viam et susceptum
perfice munus; adceleremus' ait; `Cyclopum educta
caminis moenia conspicio atque adverso fornice
portas, haec ubi nos praecepta iubent deponere
dona.' Dixerat, et pariter, gressi per opaca
viarum, corripiunt spatium medium, foribusque
propinquant.  Occupat Aeneas aditum, corpusque
recenti spargit aqua, ramumque adverso in limine
figit.   
     His demum exactis, perfecto munere divae,
devenere locos laetos et amoena virecta
fortunatorum nemorum sedesque beatas.  Largior hic
campos aether et lumine vestit purpureo, solemque
suum, sua sidera norunt.  Pars in gramineis
exercent membra palaestris, contendunt ludo et
fulva luctantur harena; pars pedibus plaudunt
choreas et carmina dicunt.  Nec non Threcius longa
cum veste sacerdos obloquitur numeris septem
discrimina vocum, iamque eadem digitis, iam
pectine pulsat eburno.  Hic genus antiquum Teucri,
pulcherrima proles, magnanimi heroes, nati
melioribus annis, Ilusque Assaracusque et Troiae
Dardanus auctor.  Arma procul currusque virum
miratur inanes.  Stant terra defixae hastae,
passimque soluti per campum pascuntur equi.  Quae
gratia currum armorumque fuit vivis, quae cura
nitentis pascere equos, eadem sequitur tellure
repostos.  Conspicit, ecce, alios dextra laevaque
per herbam vescentis, laetumque choro paeana
canentis inter odoratum lauri nemus, unde superne
plurimus Eridani per silvam volvitur amnis.  Hic
manus ob patriam pugnando volnera passi, quique
sacerdotes casti, dum vita manebat, quique pii
vates et Phoebo digna locuti, inventas aut qui
vitam excoluere per artes, quique sui memores
alios fecere merendo, omnibus his nivea cinguntur
temyora vitta.  Quos circumfusos sic est adfata
Sybilla, Musaeum ante omnes, medium nam plurima
turba hunc habet, atque umeris exstantem suspicit
altis: `Dicite, felices animae, tuque, optime
vates, quae regio Anchisen, quis habet locus?
Illius ergo venimus, et magnos Erebi transnavimus
amnes.' Atque huic responsum paucis ita reddiclit
heros: `Nulli certa domus; lucis habitamus opacis,
riparumque toros et prata recentia rivis
incolimus.  Sed vos, si fert ita corde voluntas,
hoc superate iugum; et facili iam tramite sistam.'
Dixit, et ante tulit gressum, camposque nitentis
desuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt.  
     At pater Anchises penitus convalle virenti
inclusas animas superumque ad lumen ituras
histrabat studio recolens, omnemque suorum forte
recensebat numerum carosque nepotes, fataque
fortunasque virum moresque manusque.  Isque ubi
tendentem adversum per gramina videt Aenean,
alacris palmas utrasque tetendit, effusaeque genis
lacrimae, et vox excidit ore: `Venisti tandem,
tuaque exspectata parenti vicit iter durum pietas?
Datur ora tueri, nate, tua, et notas audire et
reddere voces? Sic equidem ducebam animo rebarque
futurum, tempora dinumerans' nec me mea cura
fefellit.  Quas ego te terras et quanta per aequora
vectum accipio! quantis iactatum, nate, periclis!
Quam metui, ne quid Libyae tibi regna nocerent!'
Ille autem: `Tua me, genitor, tua tristis imago,
saepius occurrens, haec limina tendere adegit:
stant sale Tyrrheno classes.  Da iungere dextram,
da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.'
Sic memorans, largo fletu simul ora rigabat.  Ter
conatus ibi collo dare brachia circum, ter frustra
comprensa manus effugit imago, [par levibus ventis
volucrique simillima somno.]  
     Interea videt Aeneas in valle reducta
seclusum nemus et virgulta sonantia silvis,
Lethaeumque, domos plaeidas qui praenatat, amnem.
Hunc cireum innumerae gentes populique volabant;
ac---velut in pratis ubi apes aestate serena
floribus insidunt variis, et candida circum lilia
funduntur---strepit omnis murmure campus.
Horrescit visu subito, causasque requirit inscius
Aeneas, quae sint ea flumina porro, quive viri
tanto complerint agmine ripas.  Tum pater Anchises:
`Animae, quibus altera fato corpora debentur,
Lethaei ad fluminis undam securos latices et longa
oblivia potant.  [Has equidem memorare tibi atque
ostendere eoram,] iampridem hanc prolem cupio
enumerare meorum, quo magis Italia mecum laetere
reperta.' `O pater, anne aliquas ad caelum hinc
ire putandum est sublimis animas, iterumque ad
tarda reverti corpora? Quae lucis miseris tam dira
cupido?' `Dicam equidem, nec te suspensum, nate,
tenebo' suscipit Anchises, atque ordine singula
pandit.   
     `Principio caelum ae terras camposque
liquentis lucentemque globum Lunae Titaniaque
astra spiritus intus alit, totamque infusa per
artus mens agitat molem et magno se corpore
miscet.  Inde hominum pecudumque genus, vitaeque
volantum, et quae marmoreo fert monstra sub
aequore pontus.  Igneus est ollis vigor et
caelestis origo seminibus, quantum non noxia
corpora tardant, terrenique hebetant artus
moribundaque membra.  Hinc metuunt cupiuntque,
dolent gaudentque, neque auras dispiciunt clausae
tenebris et carcere caeco.  Quin et supremo cum
lumine vita reliquit, non tamen omne malum miseris
nec funditus omnes corporeae excedunt pestes,
penitus que necesse est multa diu concreta modis
inolescere miris.  Ergo exercentur poenis,
veterumque malorum supplicia expendunt: aliae
panduntur inanes suspensae ad ventos; aliis sub
gurgite vasto infectum eluitur scelus, aut
exuritur igni; quisque suos patimur Manes; exinde
per amplum mittimur Elysium, et pauci laeta arva
tenemus; donec longa dies, perfecto temporis orbe,
concretam exemit labem, purumque relinquit
aetherium sensum atque aurasimplicis ignem.  Has
omnes, ubi mille rotam volvere per annos, Lethaeum
ad fluvium deus evocat agmine magno, scilicet
immemores supera ut convexa revisant, rursus et
incipiant in corpora velle reverti.'  
     Dixerat Anchises, natumque unaque Sibyllam
conventus trahit in medios turbamque sonantem, et
tumulum capit, unde omnes longo ordine possit
adversos legere, et venientum discere vultus.   
     `Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde
sequatur gloria, qui maneant Itala de gente
nepotes, inlustris animas nostrumque in nomen
ituras, expediam dictis, et te tua fata docebo.
Ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,
proxuma sorte tenet lucis loca, primus ad auras
aetherias Italo commixtus sanguine surget,
silvius, Albanum nomen, tua postuma proles, quem
tibi longaevo serum Lavinia coniunx educet silvis
regem regumque parentem, unde genus Longa nostrum
dominabitur Alba.  `Proxumus ille Procas, Troianae
gloria gentis, et Capys, et Numitor, et qui te
nomine reddet Silvius Aeneas, pariter pietate vel
armis egregius, si umquam regnandam acceperit
Albam.  Qui iuvenes! Quantas ostentant, aspice,
vires, atque umbrata gerunt civili tempora quercu!
Hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam, hi
Collatinas imponent montibus arces, Pometios
Castrumque Inui Bolamque Coramque.  Haec tum nomina
erunt, nunc sunt sine nomine terrae.  `Quin et avo
comitem sese Mavortius addet Romulus, Assaraci
quem sanguinis Ilia mater educet.  Viden, ut
geminae stant vertice cristae, et pater ipse suo
superum iam signat honore? En, huius, nate,
auspiciis illa incluta Roma imperium terris,
animos aequabit Olympo, septemque una sibi muro
circumdabit arces, felix prole virum: qualis
Berecyntia mater invehitur curru Phrygias turrita
per urbes, laeta deum partu, centum complexa
nepotes, omnes caelicolas, omnes supera alta
tenentes.  `Huc geminas nunc flecte acies, hanc
aspice gentem Romanosque tuos.  Hic Caesar et omnis
Iuli progenies magnum caeli ventura sub axem.  Hic
vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis,
Augustus Caesar, Divi genus, aurea condet saecula
qui rursus Latio regnata per arva Saturno quondam,
super et Garamantas et Indos proferet imperium:
iacet extra sidera tellus, extra anni solisque
vias, ubi caelifer Atlas axem umero torquet
stellis ardentibus aptum.  Huius in adventum iam
nunc et Caspia regna responsis horrent divom et
Maeotia tellus, et septemgemini turbant trepida
ostia Nili.  Nec vero Alcides tantum telluris
obivit, fixerit aeripedem cervam licet, aut
Erymanthi pacarit nemora, et Lernam tremefecerit
arcu; nec, qui pampineis victor iuga flectit
habenis, Liber, agens celso Nysae de vertice
tigres.  aut dubitamus adhuc virtute extendere
vires, aut metus Ausmlia prohibet consistere
terra? `Quis procul ille autem ramis insignis
olivae sacra ferens? Nosco crines incanaque menta
regis Romani, primus qui legibus urbem fundabit,
Curibus parvis et paupere terra missus in imperium
magnum.  Cui deinde subibit, otia qui rumpet
patriae residesque movebit Tullus in arma viros et
iam desueta triumphis agmina.  Quem iuxta sequitur
iactantior Ancus, nunc quoque lam nimium gaudens
popularibus auris.  Vis et Tarquinios reges,
animamque superbam ultoris Bruti, fascesque videre
receptos? Consulis imperium hic primus saevasque
secures accipiet, natosque pater nova bella
moventes ad poenam pulchra pro libertate vocabit.
Infelix, utcumque ferent ea facta mirores, vincet
amor patriae laudumque immensa cupido.  Quin Decios
Drusosque procul saevumque securi aspice Torquatum
et referentem signa Camillum.  Illae autem, paribus
quas fulgere cernis in armis, concordes animae
nunc et dum nocte premuntur, heu quantum inter se
bellum, si lumina vitae attigerint, quantas acies
stragemque ciebunt! Aggeribus socer Alpinis atque
arce Monoeci descendens, gener adversis instructus
Eois.  Ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella,
neu patriae validas in viscera vertite vires;
tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo,
proice tela manu, sanguis meus!--- `Ille
triumphata Capitolia ad alta Corintho victor aget
currum, caesis insignis Achivis.  Eruet ille Argos
Agamemnoniasque Mycenas, ipsumque Aeaciden, genus
armipotentis Achilli, ultus avos Troiae, templa et
temerata Minervae.  Quis te, magne Cato, tacitum,
aut te, Cosse, relinquat? Quis Gracchi genus, aut
geminos, duo fulmina belli, Scipiadas, cladem
Libyae, parvoque potentem Fabricium vel te sulco
Serrane, serentem? quo fessum rapitis, Fabii? Tu
Maxumus ille es, unus qui nobis cunctando
restituis rem.  Excudent alii spirantia mollius
aera, credo equidem, vivos ducent de marmore
voltus, orabunt causas melius, caelique meatus
describent radio, et surgentia sidera dicent: tu
regere imperio populos, Romane, memento; hae tibi
erunt artes; pacisque imponere morem, parcere
subiectis, et debellare superbos.'  
     Sic pater Anchises, atque haec mirantibus
addit: `Aspice, ut insignis spoliis Marcellus
opimis ingreditur, victorque viros supereminet
omnes! Hic rem Romanam, magno turbante tumultu,
sistet, eques sternet Poenos Gallumque rebellem,
tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.'
Atque hic Aeneas; una namque ire videbat egregium
forma iuvenem et fulgentibus armis, sed frons
laeta parum, et deiecto lumina voltu: `Quis,
pater, ille, virum qui sic comitatur euntem?
Filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum? Quis
strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso!
Sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.' Tum
pater Anchises, lacrimis ingressus obortis: `O
gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum; ostendent
terris hunc tantum fata, neque ultra esse sinent.
Nimium vobis Romana propago visa potens, Superi,
propria haec si dona fuissent.  Quantos ille virum
magnam Mavortis ad urbem campus aget gemitus, vel
quae, liberine, videbis funera, cum tumulum
praeterlabere recentem! Nec puer Iliaca quisquam
de gente Latinos in tantum spe tollet avos, nec
Romula quondam ullo se tantum tellus iactabit
alumno.  Heu pietas, heu prisca fides, invictaque
bello dextera! Non illi se quisquam impune
tulisset obvius armato, seu cum pedes iret in
hostem, seu spumantis equi foderet calcaribus
armos.  Heu, miserande puer, si qua fata aspera
rumpas, tu Marcellus eris.  Manibus date lilia
plenis, purpureos spargam flores, animamque
nepotis his saltem adcumulem donis, et fungar
inani munere'---Sic tota passim regione vagantur
aeris in campis latis, atque omnia lustrant.  Quae
postquam Anchises natum per singula duxit,
incenditque animum famae venientis amore, exin
bella viro memorat quae deinde gerenda,
Laurentisque docet populos urbemque Latini, et quo
quemque modo fugiatque feratque laborem.   
     Sunt geminae Somni portae, quarum altera
fertur cornea, qua veris facilis datur exitus
umbris; altera candenti perfecta nitens elephanto,
sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes.  His
ubi tum natum Anchises unaque Sibyllam prosequitur
dictis, portaque emittit eburna, ille viam secat
ad naves sociosque revisit: tum se ad Caietae
recto fert litore portum.  [Ancora de prora
iacitur, stant litore puppes.]
