      
      
      
      
      
      
      
      
      
      
             PUBLI VERGILI MARONIS  
                    AENEIDOS  
                    LIBER IX  

ATQUE ea diversa penitus dum parte geruntur, Irim
de caelo misit Saturnia Iuno audacem ad Turnum.
Luco tum forte parentis Pilumni Turnus sacrata
valle sedebat.  Ad quem sic roseo Thaumantias ore
locuta est: `Turne, quod optanti divom promittere
nemo auderet, volvenda dies en attulit ultro.
Aeneas urbe et sociis et classe relicta sceptra
Palatini sedemque petit Euandri.  Nec satis:
extremas Corythi penetravit ad urbes Lydorumque
mallum collectos armat agrestis.  Quid dubitas?
Nunc tempus equos, nunc poscere currus.  Rumpe
moras omnis et turbata arripe castra.' Dixit in
caelum paribus se sustulit alis ingentumque fuga
secuit sub nubibus arcum.  Adgnovit iuvenis
duplicisque ad sidera palmas sustulit ac tali
fugientem est voce secutus: `Iri, decus caeli,
quis te mihi nubibus actam detulit in terras? Unde
haec tam clara repente tempestas? Medium video
discedere caelum palantisque polo stellas.  Sequor
omina tanta, quisquis in arma vocas.' Et sic
effatus ad undam processit summoque hausit de
gurgite lymphas, multa deos orans, oneravitque
aethera votis.  Iamque omnis campis exercitus ibat
apertis, dives equum, dives pictavestis et auri;
Messapus primas acies, postrema coercent Tyrrhidae
iuvenes, medio dux agmine Turnus, [vertitur arma
tenens et toto vertice supra est.] Ceu septem
surgens sedatis amnibus altus per tacitum Ganges
aut pingui flumine Nilus cum refluit campis et iam
se condidit alveo.  Hic subitam nigro glomerari
pulvere nubem prospiciunt Teucri ac tenebras
insurgere campis.  Primus ab adversa conclamat mole
Caicus: `Quis globus, o cives, caligine volvitur
atra? Ferte citi fermm, date tela, ascendite
muros, hostis adest, heia!' Ingenti clamore per
omnis condunt se Teucri portas et moenia complent.
Namque ita discedens praeceperat optumus armis
Aeneas: siqua interea fortuna fuisset, neu struere
auderent aciem neu credere campo; castra modo et
tutos servarent aggere muros.  Ergo etsi conferre
manum pudor iraque monstrat, obiciunt portas tamen
et praecepta facessunt armatique cavis expectant
turribus hostem.  Turnus ut ante volans tardum
praecesserat agmen viginti lectis equitum
comitatus, et urbi improvisus adest; maculis quem
Thracius albis portat equus cristaque tegit galea
aurea rubra.  `Ecquis erit, mecum, iuvenes, qui
primus in hostem? En,' ait et iaculum attorquens
emittit in auras, principium pugnae, et campo sese
arduus infert.  Clamore excipiunt socii fremituque
sequuntur horrisono: Teucrum mirantur inertia
corda, non aequo dare se campo, non obvia ferre
arma viros, sed castra fovere.  Huc turbidus atque
huc lustrat equo muros aditumque per avia quaerit.
Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili cum fremit
ad caulas, ventos perpessus et imbris, nocte super
media; tuti sub matribus agni balatum exercent,
ille asper et improbus ira saevit in absentis,
collecta fatigat edendi ex longo rabies et siccae
sanguine fauces: haud aliter Rutulo muros et
castra tuenti ignescunt irae, duris dolor ossibus
ardet.  Qua temptet ratione aditus et quae via
clausos excutiat Teucros vallo atque effundat in
aequum? Classem, quae lateri castrorum adiuncta
latebat, aggeribus saeptam circum et fluvialibus
undis, invadit sociosque incendia poscit ovantis
atque manum pinu flagranti fervidus implet.  Tum
vero incumbunt, urget praesentia Turni, atque
omnis facibus pubes accingitur atris.  Diripuere
focos; piceum fert fumida lumen taeda et commixtam
Volcanus ad astra favillam.  Quis deus, o musae,
tam saeva incendia Teucris avertit? Tantos ratibus
quis depulit ignes? Dicite.  Prisca fides facto,
sed fama perennis.  Tempore quo primum Phrygia
formabat in Ida Aeneas classem et pelagi petere
alta parabat, ipsa deum fertur genetrix Berecyntia
magnum vocibus his adfata Iovem: `Da, nate,
petenti, quod tua cara parens domito te poscit
Olympo.  [Pinea silva mihi, multos dilecta per
annos] lucus in arce fuit summa, quo sacra
ferebant, nigranti picea trabibusque obscurus
acernis: has ego Dardanio iuveni, cum classis
egeret, laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius
angit.  Solve metus atque hoc precibus sine posse
parentem: ne cursu quassatae ullo neu turbine
venti vincantur, prosit nostris in montibus
ortas.' Filius huic contra, torquet qui sidera
mundi: `O genetrix, quo fata vocas, aut quid petis
istis? Mortaline manu factae immortale carinae fas
habeant certusque incerta pericula lustret Aeneas?
Cui tanta deo permissa potestas? Immo ubi
defunctae finem portusque tenebunt Ausonios olim,
quaecumque evaserit undis Dardaniumque ducem
Laurentia vexerit arva, mortalem eripiam formam
magnique iubebo aequoris esse deas, qualis Nereia
Doto et Galatea secant spumantem pectore pontum.
Dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris,
per pice torrentis atraque voragine ripas adnuit
et totum nutu tremefecit Olympum.  Ergo aderat
promissa dies et tempora Parcae debita complerant,
cum Turni iniuria Matrem admonuit ratibus sacris
depellere taedas.  Hic primum nova lux oculis
offulsit et ingens visus ab Aurora caelum
transcurrere nimbus Idaeique chori; tum vox
horrenda per auras excidit et Troum Rutulorumque
agmina complet: `Ne trepidate meas, Teucri,
defendere navis neve armate manus: maria ante
exurere Turno quam sacras dabitur pinus.  Vos ite
solutae, ite deae pelagi: genetrix iubet.' Et sua
quaeque continuo puppes abrumpunt vincula ripis
delphinumque modo demersis aequora rostris ima
petunt.  Hinc virgineae (mirabile monstrum) quot
prius aeratae steterant ad litora prorae reddunt
se totidem facies pontoque feruntur.  Obstipuere
animis Rutuli, conterritus ipse turbatis Messapus
equis, cunctatur et amnis rauca sonans revocatque
pedem Tiberinus ab alto.  At non audaci Turno
fiducia cessit; ultro animos tollit dictis atque
increpat ultro: Troianos haec monstra petunt, his
Iuppiter ipse auxilium solitum eripuit, non tela
neque ignes exspectans Rutulos.  Ergo maria invia
Teucris nec spes ulla fugae: rerum pars altera
adempta est.  Terra autem in nostris manibus, tot
milia gentes arma ferunt Italae.  Nil me fatalia
terrent, siqua Phryges prae se iactant, responsa
deorum: sat fatis Venerique datum, tetigere quod
arva fertilis Ausoniae Troes.  Sunt et mea contra
fata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem,
coniuge praerepta: nec solos tangit Atridas iste
dolor solisque licet capere arma Mycenis.  Sed
periisse semel satis est: peccare fuisset ante
satis penitus modo non genus omne perosos
femineum.  Quibus haec medii fiducia valli
fossarumque morae, leti discrimina parva, dant
animos.  At non viderunt moenia Troiae Neptuni
fabricata manu considere in ignis? `Sed vos, o
lecti, ferro qui scindere vallum apparat et mecum
invadit trepidantia castra.' Non armis mihi
Volcani, non mille carinis est opus in Teucros;
addant se protinus omnes Etrusci socios, tenebras
et inertia furta Palladii caesis summae custodibus
arcis ne timeant, nec equi caeca condemur in alvo:
luce palam certum est igni circumdare muros.  Haud
sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga esse
ferant, decumum quos distulit Hector in annum.
Nunc adeo, melior quoniam pars acta diei, quod
superest, laeti belle gestis corpora rebus
procurate, viri, et pugnam sperate parari.'
Interea vigilum excubiis obsidere portas cura
datur Messapo et moenia cingere flammis.  Bis
septem Rutuli, muros qui milite servent, delecti;
ast illos centeni quemque sequuntur purpurei
cristis iuvenes auroque corusci.  Discurrunt
variantque vices fusique per herbam indulgent vino
et vertunt crateras aenos.  Conlucent ignes, noctem
custodia ducit insomnem ludo.  Haec super e vallo
prospectant Troes et armis alta tenent, nec non
trepidi formidine portas explorant pontisque et
propugnacula iungunt, tela gerunt.  Instat
Mnestheus acerque Serestus, quos pater Aeneas,
siquando adversa vocarent, rectores iuvenum et
rerum dedit esse magistros.  Omnis per muros legio,
sortita periclum, excubat exercetque vices, quod
cuique tuendum est.  Nisus erat portae custos,
acerrimus armis, Hyrtacides, camitem Aeneae quem
miserat Ida venatrix iaculo celerem levibusque
sagittis; it iuxta comes Euryalus, quo pulchrior
alter non fuit Aeneadum Troiana neque induit arma,
ora puer prima signans intonsa iuventa.  His amor
unus erat, pariterque in bella ruebant: tum quoque
communi portam statione tenebant.  Nisus ait: `Dine
hunc ardorem mentibus addunt, Euryale, an sua
cuique deus fit dira cupido? Aut pugnam aut
aliquid iamdudum invadere magnum mens agitat mihi
nec placida contenta quietest.  Cernis, quae
Rutulos habeat fiducia rerum.  Lumina rara micant;
somno vinoque soluti procubuere; silent late loca:
percipe porro, quid dubitem et quae nunc animo
sententia surgat.  Aenean acciri omnes, populusque
patresque, exposcunt mittique viros, qui certa
reportent.  Si tibi quae posco promittunt (nam mihi
facti fama sat est), tumulo videor reperire sub
illo posse viam ad muros et moenia Pallantea.'
Obstipuit magno laudum percussus amore Euryalus;
simul his ardentem adfatur amicum: `Mene igitur
socium summis adiungere rebus, Nise, fugis? Solum
te in tanta pericula mittam? Non ita me genitor,
bellis adsuetus Opheltes, Argolicum terrorem inter
Troiaeque labores sublatum erudiit, nec tecum
talia gessi, magnanimum Aenean et fata extrema
secutus: est hic, est auimus lucis contemptor et
istum qui vita bene credat emi, quo tendis,
honorem.' Nisus ad haec: `Equidem de te nil tale
verebar nec fas, non, ita me referat tibi magnus
ovantem Iuppiter aut quicumque oculis haec aspicit
aequis.  Sed siquis, quae multa vides discrimine
tali, siquis in adversum rapiat casusve deusve, te
superesse velim; tua vita dignior aetas.  Sit qui
me raptum pugna pretiove redemptum mandet humo
solita aut siqua id Fortuna vetabit, absenti ferat
inferias decoretque sepulchro.  Neu matri miserae
tanti sim causa doloris, quae te sola, puer,
multis e matribus ausa persequitur magni nec
moenia curat Acestae,' Ille autem: `Causas
nequiqnam nectis inanis, nec mea iam mutata loco
sententia cedit: adceleremus,' ait.  Vigiles simul
excitat, illi succedunt servantque vices: statione
relicta ipse comes Niso graditur, regemque
requirunt.  Cetera per terras omnis animalia somno
laxabant curas et corda oblita laborum: ductores
Teucrum primi et delecta iuventus consilium summis
regni de rebus habebant, quid facerent quisve
Aeneae iam nuntius esset.  Stant longis adnixi
hastis, et scuta tenentes, castrorum et campi
medio.  Tum Nisus et una Euryalus confestim alacres
admittier orant: rem magnam, pretiumque morae
fore.  Primus Iulus accepit trepidos ac Nisum
dicere iussit.  Tum sic Hyrtacides: `Audite O
mentibus aequis, Aeneadae, neve haec nostris
spectentur ab annis, quae ferimus.  Rutuli somno
vinoque soluti conticuere; locum insidiis
conspeximus ipsi, qui patet in bivio portae, quae
proxuma ponto; interrupti ignes, aterque ad sidera
fumus erigitur: si fortuna permittitis uti
quaesitum Aenean et moenia Pallantea, mox hic cum
spoliis ingenti caede peracta adfore cernetis.  Nec
nos via fallit euntis: vidimus obscuris primam sub
vallibus urbem venatu adsiduo et totum cognovimus
amnem.' Hic annis gravis atque animi maturus
Aletes: `Di patrii, quorum semper sub numine Troia
est, non tamen omnino Teucros delere paratis, cum
talis animos iuvenum et tam certa tulistis
pectora.' Sic memorans umeros dextrasque tenebat
amborum et voltum lacrimis atque ora rigabat.
`Quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istis
praemia posse rear solvi? Pulcherrima primum di
moresque dabunt vestri; tum cetera reddet actutum
pius Aeneas atque integer aevi Ascanius, meriti
tanti non immemor umquam.' `Immo ego vos, cui sola
salus genitore reducto,' excipit Ascanius,' per
magnos, Nise, penatis Assaracique larem et canae
penetralia Vestae obtestor; quaecumque mihi
fortuna fidesque est, in vestris pono gremiis:
revocate parentem, reddite conspectum; nihil illo
triste recepto.  Bina dabo argento perfecta atque
aspera signis pocula, devicta genitor quae cepit
Arisba, et tripodas geminos, auri duo magna
talenta, cratera antiquum, quem dat Sidonia Dido.
Si vero capere Italiam sceptrisque potirii
contigerit victori et praedae dicere sortem,
vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis
aureus: ipsum illum, clipeum cristasque rubentis
excipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise.
Praeterea bis sex genitor lectissima matrum
corpora captivosque dabit suaque omnibus arma,
insuper his campi quod rex habet ipse Latinus.  Te
vero, mea quem spatiis propioribus aetas
insequitur, venerande puer, iam pectore toto
accipio et comitem casus complector in omnis.
Nulla meis sine te quaeretur gloria rebus; seu
pacem seu bella geram, tibi maxima rerum
verborumque fides.' Contra quem talia fatur
Euryalus: `Me nulla dies tam fortibus ausis
dissimilem arguerit; tantum, fortuna secunda aut
adversa cadat.  Sed te super omnia dona unum oro,
genetrix Priami de gente vetusta est mihi, quam
miseram tenuit non Ilia tellus mecum excedentem,
non moenia regis Acestae.  Hanc ego nunc ignaram
huius quodcumque pericli est inque salutatam
linquo: nox et lua testis dextera, quod nequeam
lacrumas perferre parentis at tu, oro, solare
inopem et succurre relictae.  Hanc sine me spem
ferre tui: audentior ibo in casus omnis.' Percussa
mente dedere Dardanidae lacrimas; ante omnis
pulcher Iulus, atque animum patriae strinxit
pietatis imago.  Tum sic effatur: `Sponde digna
tuis ingentibus omnia coeptis.  Namque erit ista
mihi genetrix nomenque Creusae solum defuerit, nec
partum gratia talem parva manet.  Casus factum
quicumque sequentur, per caput hoc iuro, per quod
pater ante solebat: quae tibi polliceor reduci
rebusque secundis, haec eadem matrique tuae
generique manebunt.' Sic ait inlacrimans; umero
simul exuit ensem auratum, mira quem fecerat arte
Lycaon Gnosius atque habilem vagina aptarat
eburna.  Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque
leonis exuvias; galeam fidus permutat Aletes.
Protinus annati incedunt; quos omnis euntis
primorum manus ad portas iuvenumque senumque
prosequitur votis.  Nec non et pulcher Iulus, ante
annos animumque gerens curamque virilem, multa
patri mandata dabat portanda: sed aurae omnia
discerpunt et nubibus inrita donant.  Egressi
superant fossas noctisque per umbram castra
inimica petunt, multis tamen ante futuri exitio.
Passim somno vinoque per herbam corpora fusa
vident, arrectos litore currus, inter lora
rotasque viros, simul arma iacere, vina simul.
Prior Hyrtacides sic ore locutus: `Euryale,
audendum dextra; nunc ipsa vocat res.  Hac iter
est.  Tu, ne qua manus se attollere nobis a tergo
possit, custodi et consule longe; haec ego vasta
dabo et lato te limite ducam.  Sic memorat vocemque
prenlit; simul ense superbum Rhamnetem adgreditur,
qui forte tapetibus altis exstructus toto prodabat
pectore somnum.  Rex idem et regi Turno gratissimus
augur, sed non augurio potuit depellere pestem.
Tris iuxta famulos temere inter tela iacentis
armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis
nanctus equis ferroque secat pendentia colla; tum
caput ipsi aufert domino truncumque relinquit
sanguine singultantem; atro tepefacta cruore terra
torique madent.  Nec non Lamyrumque Lamumque et
iuvenem Serranum, illa qui plurima nocte luserat,
insignis facie, multoque iacebat membra deo
victus: felix, si plotinus illum aequasset nocti
ludum in lucemque tulisset.  Impastus ceu plena leo
per ovilia turbans (suadet enim vesana fames)
manditque trahitque molle pecus mutumque metu,
fremit ore cruento: nec minor Euryali caedes;
incensus et ipse perfurit ac multam in medio sine
nomine plebem, Fadumque Herbesumque subit
Rhoetumque Abarimque, ignaros, Rhoetum vigilantem
et cuncta videntem, sed magnum metuens se post
cratera tegebat; pectore in adverso totum cui
comminus ensem condidit adsurgenti et multa morte
recepit.  Purpuream vomit ille animam et cum
sanguine mixta vina refert moriens; hic furto
fervidus instat.  Iamque ad Messapi socios
tendebat; ibi ignem deficere extremum et religatos
rite videbat carpere gramen equos: breviter cum
talia Nisus.  sensit enim nimia caede atque
cupidine ferri: `Absistamus,' ait, `nam lux
inimica propinquat.  Poenarum exhaustum satis est,
via facta per hostis.' Multa virum solido argento
perfecta relinquunt armaque craterasque simul
pulchrosque tapetas.  Euryalus phaleras Rhamnetis
et aurea bullis cingula, Tiburti Remulo ditissimus
olim quae mittit dona hospitio cum iungeret absens
Caedicus, ille suo moriens dat habere nepoti,
[post mortem bello Rutuli pugnaque potiti] haec
rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat.  Tum
galeam Messapi habilem cristisque decoram incluit.
Excedunt castris et tuta capessunt.  Interea
praemissi equites ex urbe Latina, cetera dum legio
campis instructa moratur, ibant et Turno regi
responsa ferebant, tercentum, scutati omnes,
Volcente magistro.  Iamque propinquabant castris
murosque subibant, cum procul hos laevo flectentis
limite cernunt et galea Euryalum sublustri noctis
in umbra prodidit immemorem radiisque adversa
refulsit.  Haud temere est visum.  Conclamat ab
agmine Volcer `State, viri.  Quae causa viae? Quive
estis in armis? Quove tenetis iter?' Nihil illi
tendere contra, sed celerare fugam in silvas et
fidere nocti.  Obiciunt equites sese ad divortia
nota hinc atque hinc omnemque abitum custode
coronant.  Silva fuit late dumis atque ilice nigra
horrida, quam densi complerant undique sentes;
rara per occultos lucebat semita calles.  Euryalum
tenebrae ramorum onerosaque praeda impediunt
fallitque timor regione viarum; Nisus abit, iamque
imprudens evaserat hostis atque locos, qui post
Albae de nomine dicti Albani, tum rex stabula alta
Latinus habebat, ut stetit et frustra absentem
respexit amicum.  `Euryale infelix, qua te regione
reliqui? Quave sequar, rursus perplexum iter omne
revolvens fallacis silvae?' Simul et vestigia
retro observata legit dumisque silentibus errat.
Audit equos, audit strepitus et signa sequentum.
Nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris
pervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnis
fraude loci et noctis, subito turbante tumultu,
oppressum rapit et conantem plurima frustra.  Quid
faciat? Qua vi iuvenem, quibus audeat armis
eripere? An sese medios moriturus in enses inferat
et pulchram properet per volnera mortem? Ocius
adducto torquens hastile lacerto, suspiciens altam
Lunam sic voce precatur: `Tu, dea, tu praesens
nostro succurre labori, astrorum decus et nemorum
Latonia custos Siqua tuis umquam pro me pater
Hyrtacus aris dona tulit, siqua ipse meis
venatibus auxi suspendive tholo aut sacla ad
fastigia fixi: hunc sine me turbare globum et rege
tela per auras.' Dixerat, et toto conixus corpore
ferrum conicit: hasta volans noctis diverberat
umbras et venit aversi in tergum Sulmonis ibique
frangitur ac fisso transit praecordia ligno.
Volvitur ille vomens calidum de pectore flumen
frigidus et longis singultibus ilia pulsat.
Diversi circumspiciunt.  Hoc acrior idem ecce aliud
summa telum librabat ab aure.  Dum trepidant, it
hasta Tago per tempus utrumque stridens
traiectoque haesit tepefacta cerebro.  Saevit atrox
Volcens nec teli conspicit usquam auctorem nec quo
se ardens inmittere possit.  `Tu tamen interea
calido mihi sanguine poenas persolves amborum,'
inquit; simul ense recluso ibat in Euryalum.  Tum
vero exterritus, amens conclamat Nisus, nec se
celare tenebris amplius aut tantum potuit perferre
dolorem.  Me me, adsum qui feci, in me convertite
ferrum, O Rutuli, mea fraus omnis; nihil iste nec
ausus nec potuit, caelum hoc et conscia sidera
testor, tantum infelicem nimium dilexit amicum.'
Talia dicta dabat; sed viribus ensis adactus
transabiit costas et candida pectora rumpit.
Volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus it
cruor, inque umeros cervix conlapsa recumbit:
purpureus veluti cum flos succisus aratro
languescit moriens lassove papavera collo demisere
caput, pluvia cum forte gravantur.  At Nisus ruit
in medios solumque per omnis Volcentem petit in
solo Volcente moratur.  Quem circum glomerati
hostes hinc comminus atque hinc proturbant.  Instat
non setius ac rotat ensem fulmineum, donec Rutuli
clamantis in ore condidit adverso et moriens
animam abstulit hosti.  Tum super exanimum sese
proiecit amicum confossus placidaque ibi demum
morte quievit.  Fortunati ambo! Siquid mea carmina
possunt, nulla dies umquam memori vos eximet aevo,
dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum accolet
imperiumque pater Romanus habebit.  Victores praeda
Rutuli spoliisque potiti Volcentem exanimum
flentes in castra ferebant.  Nec minor in castris
luctus Rhamnete reperto exsangui et primis una tot
caede peremptis, Serranoque Numaque.  Ingens
concursus ad ipsa corpora seminecisque viros
tepidaque recentem caede locum et plenos spumanti
sanguine rivos.  Agnoscunt spolia inter se
galeamque nitentem Messapi et multo phaleras
sudore receptas.  Et iam prima novo spargebat
lumine terras Tithoni croceum linquens Aurora
cubile: iam sole infuso, iam rebus luce retectis
Turnus in arma viros, armis circumdatus ipse,
suscitat, aeratasque acies in proelia cogit
quisque suas variisque acuunt rumoribus iras.  Quin
ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis
praefigunt capita et multo clamore sequuntur
Euryali et Nisi.  Aneadae duri murorum in parte
sinistra opposuere aciem, nam dextera cingitur
amni, ingentisque tenent fossas et turribus altis
stant maesti; simul ora virum praefixa movebant,
nota nimis miseris atroque fluentia tabo.  Interea
pavidam volitans pennata per urbem nuntia Fama
ruit matrisque adlabitur auris Euryali.  At subitus
miserae calor ossa reliquit, excussi manibus radii
revolutaque pensa.  Evolat infelix et femineo
ululatu, scissa comam, muros amens atque agmina
cursu prima petit, non illa virum, non illa
pericli telorumque memor; caelum dehinc questibus
implet: `Hunc ego te, Euryale, aspicio? Tune illa
senectae sera meae requies, potuisti linquere
solam, crudelis? Nec te, sub tanta pericula
missum, adfari extremum miserae data copia matri?
Heu, terra ignota canibus data praeda Latinis
alitibusque iaces, nec te, tua funera mater
produxi pressive oculos aut volnera lavi, veste
tegens, tibi quam noctes festina diesque urgebam
et tela curas solabar anilis.  Quo sequar, aut quae
nunc artus avolsaque membra et funus lacerum
tellus habet? Hoc mihi de te, nate, refers? Hoc
sum terraque marique secuta? Figite me, siqua est
pietas, in me omnia tela conicite, o Rutuli, me
primanl absumite ferro: aut tu, magne pater divom,
miselere tuoque invisum hoc detrude caput sub
Tartara telo, quando aliter nequeo crudelem
abrumpere vitam.' Hoc fletu concussi animi,
maestusque per omnis it gemitus: torpent infractae
ad proelia vires.  Illam incendentem luctus Idaeus
et Actor Illionei monitu et multum lacrimantis
Iuli corripiunt interque manus sub tecta reponunt.
At tuba terribilem sonitum procul aere canoro
increpuit; sequitur clamor caelumque remugit.
Adcelerant acta pariter testudine Volsci et fossas
implere parant ac vellere vallum.  Quaerunt pars
aditum et scalis ascendere muros, qua rara est
acies interlucetque corona non tam spissa viris.
Telorum effundere contra omne genus Teucri ac
duris detrudere contis, adsueti longo muros
defendere bello.  Saxa quoque infesto volvebant
pondere, siqua possent tectam aciem perrumpere:
cum tamen omnis ferre iuvat subter densa testudine
casus; nec iam sufficiunt.  Nam qua globus imminet
ingens, immanem Teucri molem volvuntque ruuntque,
quae stravit Rutulos late armorumque resolvit
tegmina.  Nec curant caeco contendere Marte amplius
audaces Rutuli, sed pellere vallo missilibus
certant.  Parte alia horrendus visu quassabat
Etruscam pinum et fumiferos infert Mezentius
ignis; at Messapus equum domitor, Neptunia proles,
rescindit vallum et scalas in moenia poscit.  Vos,
o Calliope, precor, adspirate canenti, quas ibi
tum ferro strages, quae funera Turnus ediderit,
quem quisque virum demiserit Orco; et mecum
ingentis oras evolvite belli, [et meministis enim,
divae, et memorare potestis.] Turris erat vasto
suspectu et pontibus altis, opportuna loco, summis
quam viribus omnes expugnare Itali summaque
evertere opum vi certabant, Troes contra defendere
saxis perque cavas densi tela intorquere
fenestras.  Princeps ardentem coniecit lampada
Turnus et flammam adfixit lateri, quae plurima
vento corripuit tabulas et postibus haesit adesis.
Turbati trepidare intus frustraque malorum velle
fugam.  Dum se glomerant retroque residunt in
partem, quae peste caret, tum pondere turris
procubuit subito et caelum tonat omne fragore.
Semineces ad terram, inmmani mole secuta,
confixique suis telis et pectora duro transfossi
ligno veniunt.  Vix unus Helenor et Lycus elapsi.
Quorum primaevus Helenor, Maeonio regi quem serva
Licymnia furtim sustulerat vetitisque ad Troiam
miserat armis, ense levis nudo parmaque inglorius
alba; isque ubi se Turni media inter milia vidit,
hinc acies atque hinc acies adstare Latinas: ut
fera, quae densa venantum saepta corona contra
tela furit seseque haud nescia morti inicit et
saltu supra venabula fertur, haud aliter iuvenis
medios moriturus in hostis inruit et, qua tela
videt densissima, tendit.  At pedibus longe melior
Lycus inter et hostis inter et arma fuga muros
tenet altaque certat prendere tecta manu sociumque
attingere dextras.  Quem Turnus, pariter cursu
teloque secutus, increpat his victor: `Nostrasne
evadere, demens, sperasti te posse manus?' Simul
adripit ipsum pendentem et magna muri cum parte
revellit.  Qualis ubi aut leporem aut candenti
corpore cycnum sustulit alta petens pedibus Iovis
armiger uncis quaesitum aut matri multis balatibus
agnum Martius a stabulis rapuit lupus.  Undique
clamor tollitur: invadunt et fossas agere
complent; ardentis taedas alii ad fastigia
iactant.  Ilioneus saxo atque ingenti fragmine
montis Lucetium portae subeuntem ignisque
ferentem, Emathonia Liger, Corynaeum sternit
Asilas, hic iaculo bonus, hic longe fallente
sagitta, Ortygium Caeneus, victorem Caenea Turnus,
Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque et
Sagarim et summis stantem pro turribus Idan,
Privernum Capys.  Hunc primo levis hasta Themillae
strinxerat: ille mallum proiecto tegmine demens ad
volnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta et laevo
infixa est lateri manus abditaque intus spiramenta
animae letali volnere rupit.  Stabat in egregiis
Arcentis filius armis, pictus acu chlamydem et
ferrugine clarus Hibera, insignis facie, genitor
quem miserat Arcens, eductum Matris luco Symaethia
circum flumina, pinguis ubi et placabilis ara
Palici: stridentem fundam positis Mezentius hastis
ipse ter adducta circum caput egit habena et media
adversi liquefacto tempora plumbo diffidit ac
multa porrectum extendit harena.  Tum primum bello
celerem intendisse sagittam dicitur ante feras
solitns terrere fugaces Ascanius fortemque manu
fudisse Numanum, cui Remulo cognomen erat,
Turnique minorem germanam nuper thalamo sociatus
habebat.  Is primam ante aciem digna atque indigna
relatu vociferans tumidusque novo praecordia regno
ibat et ingentem sese clamore ferebat: `Non pudet
obsidione iterum valloque teneri, bis capti
Phryges, et morti praetendere muros? En qui nostra
sibi bello conubia poscunt! Quis deus Italiam,
quae vos dementia adegit Non hic Atridae nec fandi
fictor Ulixes: durum a stirpe genus natos ad
flumina primum deferimus saevoque gelu duramus et
undis, venatu invigilant pueri silvasque fatigant,
flectere ludus equos et spicula tendere cornu.  At
patiens operum parvoque adsueta iuventus aut
rastris terram domat aut quatit oppida bello.  Omne
aevum ferro teritur, versaque iuvencum terga
fatigamus hasta; nec tarda senectus debilitat
vires animi mutatque vigorem: cantitiem galea
premimus, semperque recentis comportare iuvat
praedas et vivere rapto.  Vobis picta croco et
fulgenti murice vestis, desidiae cordi, iuvat
indulgere choreis, et tunicae manicas et habent
redimicula mitrae.  O vere Phrygiae, neque enim
Phryges, ite per alta Dindyma ubi adsuetis biforem
dat tibia cantum! Tympana vos buxusque vocat
Berecyntia Matris Idaeae sinite arma viris et
cedite ferro.' Talia iactantem dictis ac dira
canentem non tulit Ascanius nervoque obversus
equino contendit telum diversaque bracchia ducens
constitit, ante Iovem supplex per vota precatus:
`Iuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis.
Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona et
statuam ante aras aurata fronte iuvencum candentem
pariterque caput cum matre ferentem, iam cornu
petat et pedibus qui spargat harenam.' Audiit et
caeli Genitor de parte serena intonuit laevum,
sonat una fatifer arcus: effugit horrendum
stridens adducta sagitta perque caput Remuli venit
et cava tempora ferro traicit.  `I, verbis virtutem
inlude superbis! His capti Phryges haec Rutulis
responsa remittunt.' Hoc tantum Ascanius.  Teucri
clamore sequuntur laetitiaque fremunt animosque ad
sidera tollunt.  Aetheria tum forte plaga crinitus
Apollo desuper Ausonias acies urbemque videbat,
nube sedens, atque his victorem adfatur Iulum:
`Macte nova virtute, puer: sic itur ad astra, dis
genite et geniture deos.  Iure omnia Bella gente
sub Assaraci fato ventura resident, nec te Troia
capit.' Simul haec effatus ab alto aethere se
misit, spirantis dimovet auras Ascaniumque petit.
Forma tum vertitur oris antiquum in Buten; hic
Dardanio Anchisae armiger ante fuit fidusque ad
limina custos, tum comitem Ascanio pater addidit.
Ibat Apollo omnia longaevo similis, vocemque
coloremque et crinis albos et saeva sonoribus
arma, atque his ardentem dictis adfatur Iulum:
`Sit satis, Aenide, telis impune Numanum
oppetiisse tuis; primam hanc tibi magnus, Apollo
concedit laudem et paribus non invidet armis:
cetera parce, puer, bello.' Sic orsus Apollo
mortalis medio aspectus sermone reliquit et procul
in tenuem ex oculis evanuit auram.  Agnovere deum
proceres divinaque tela Dardanidae pharetramque
fuga sensere sonantem.  Ergo avidum pugnae dictis
ac numine Phoebi Ascanium prohibent, ipsi in
certamina rursus succedunt animasque in aperta
pericula mittunt.  It clamor totis per propugnacula
muris, intendunt acris arcus armentaque torquent.
Sternitur omne solum telis, tum scuta cavaeque
dant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit:
quantus ab occasu veniens pluvialibus Haedis
verberat imber humum, quam multa grandine nimbi in
vada praecipitant, cum Iuppiter horridus austris
torquet aquosam hiemem et caelo cava nubila
rumpit.  Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti,
quos Iovis eduxit luco silvestris Iaera abietibus
iuvenes patriis et montibus aequos, portam, quae
ducis imperio commissa, recludunt, freti animis,
ultroque invitant moenibus hostem.  Ipsi intus
dextra ac laeva pro turribus adstant, armati ferro
et cristis capita alta corusci: quales aeriae
liquentia flumina circum, sive Padi ripis Athesim
seu propter amoenum, consurgunt geminae quercus
intonsaque caelo attolunt capita et sublimi
vertice nutant.  inrumpunt aditus Rutuli ut videre
patentis continuo Quercens et pulcher Aquiculus
armis et praeceps animi Tmarus et Mavortius Haemon
agminibus totis: at versi terga dedere aut ipso
portae posuere in limine vitam.  Tum magis
increscunt animis discordibus irae; et iam
collecti Troes glomerantur eodem et conferre manum
et procurrere longius audent.  Ductori Turno
diversa in parte furenti turbantique viros
perfertur nuntius, hostem fervere caede nova et
portas praebere patentis.  Deserit ceptum atque
immani concitus ira Dardaniam ruit ad portam
fratresque superbos.  Et primum Antiphaten, is enim
se primus agebat, Thebana de matre nothum
Sarpedonis alti, coniecto sternit iaculo; volat
Itala cornus aera per tenerum stomachoque infixa
sub altum pectus abit: reddit specus atri volneris
undam spumantem, et fixo ferrum in pulmone
tepescit.  Tum Meropem atque Erymanta manu, tum
stemit Aphi tum Bitian ardentem oculis animisque
frementem non iaculo, neque enim iaculo vitam ille
dedisset, sed magnum stridens contorta phalarica
venit, fulminis acta modo, quam nec duo taurea
terga nec duplici squama lorica fidelis et auro
sustinuit: conlapsa ruunt immania membra.  Dat
tellus gemitum, et clipeum super intonat ingens.
Talis in Euboico Baiarum litore quondam saxea pila
cadit, magnis quam molibus ante constructam ponto
iaciunt; sic illa ruinam prona trahit penitusque
vadis inlisa recumbit: miscent se maria, et nigrae
attolluntur harenae; tum sonitu Prochyta alta
tremit durumque cubile Inarime Iovis imperiis
imposta Typhoeo.  Hic Mars armipotens animum
viresque Latinis addidit et stimulos acris sub
pectore vertit immisitque Fugam Teucris atrumque
Timorem.  Undique conveniunt, quoniam data copia
pugnae bellatorque animo deus incidit.  Pandarus ut
fuso germanum corpore cernit et quo sit fortuna
loco, qui casus agat res, portam vi magna converso
cardine torquet, obnixus latis umeris, multosque
suorum moenibus exclusos duro in certamine
linquit; ast alios secum includit recipitque
ruentis, demens, qui Rutulum in medio non agmine
regem viderit inrumpentem ultroque incluserit
urbi, immanem veluti pecora inter inertia tigrim
Continuo nova lux oculis effulsit, et arma
horrendum sonuere; tremunt in vertice cristae
sanguineae, clipeoque micantia fulmina mittit:
agnoscunt faciem invisam atque immania membra
turbati subito Aeneadae.  Tum Pandarus ingens
emicat et mortis fraternae fervidus ira effatur:
`Non haec dotalis regia Amatae, nec muris cohibet
patriis media Ardea Turnum.  Castra inimica vides;
nulla hinc exire potestas.' Olli subridens sedato
pectore Turnus: `Incipe, siqua animo virtus, et
consere dextram: hic etiam inventum Priamo
narrabis Achillem.' Dixerat.  Ille rudem nodis et
cortice crudo intorquet summis adnixus viribus
hastam: excepere aurae volnus; Saturnia Iuno
detorsit veniens, portaeque infigitur hasta.  `At
non hoc telum, mea quod vi dextera versat,
effugies; neque enim is teli nec volneris auctor.'
Sic ait et sublatum alte consurgit in ensem et
mediam ferro gemina inter tempora frontem dividit
inpubesque immani volnere malas.  Fit sonus,
ingenti concussa est pondere tellus: conlapsos
artus atque arma cruenta cerebro sternit humi
moriens, atque illi partibus aequis huc caput
atque illuc umero ex utroque pependit.  Diffugiunt
versi trepida formidine Troes: et si continuo
victorem ea cura subisset, rumpere claustra manu
sociosque immittere portis, ultimus ille dies
bello gentique fuisset; sed furor ardentem
caedisque insana cupido egit in adversos.
Principio Phalerim et succiso poplite Gygen
excipit; hinc raptas fugientibus ingerit hastas in
tergum, Iuno vires animumque ministrat; addit
Halym comitem et confixa Phegea parma, ignaros
deinde in muris Martemque cientis Alcandrumque
Haliumque Noemonaque Prytanimque.  Lyncea tendentem
contra sociosque vocantem vibranti gladio conixus
ab aggere dexter occupat; huic uno desectum
comminus ictu cum galea longe iacuit caput.  Inde
ferarum vastatorem Amycum, quo non felicior alter
ungere tela manu ferrumque armare veneno, et
Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis, Crethea
Musarum comitem, cui carmina semper et citharae
cordi numerosque intendere nervis.  [Semper equos
atque arma virum pugnasque canebat.] Tandem
ductores audita caede suorum conveniunt Teucri,
Mnestheus acerque Serestus, palantisque vident
socios hostemque receptum.  Et Mnestheus: `Quo
deinde fugam, quo tenditis?' inquit.  `Quos alios
muros, quae iam ultra moenia habetis? Unus homo et
vestris, o cives, undique saeptus aggeribus tantas
strages inpune per urbem ediderit, iuvenum primos
tot miserit Orco? Non infelicis patriae veterumque
deorum et magni Aeneae, segnes, miseretque
pudetque?' Talibus accensi firmantur et agmine
denso consistunt.  Turnus paulatim excedere pugna
et fluvium petere ac partem, quae cingitur unda
acrius hoc Teucri clamore incumbere magno et
glomerare manum.  Ceu saevum turba leonem cum telis
premit infensis, at territus ille, asper, acerba
tuens, retro redit, et neque terga ira dare aut
virtus patitur, nec tendere contra ille quidem hoc
cupiens potis est per tela virosque: haud aliter
retro dubius vestigia Turnus improperata refert,
et mens exaestuat ira.  Quin etiam bis tum medios
invaserat hostis, bis confusa fuga per muros
agmina vertit; sed manus e castris propere coit
omnis in unum, nec contra vires audet Saturnia
Iuno sufficere, aeriam caelo nam Iuppiter Irim
demisit germanae haud mollia iussa ferentem, ni
Turnus cedat Teucrorum moenibus altis.  Ergo nec
clipeo iuvenis subsistere tantum dextra valet:
iectis sic undique telis obruitur.  Strepit adsiduo
cava tempora circum tinnitu galea, et saxis solida
aera fatiscunt, discussaeque iubae capiti, nec
sufficit umbo ictibus: ingeminant hastis et Troes
et ipse fulmineus Mnestheus.  Tum toto corpore
sudor liquitur et piceum, nec respirare potestas,
flumen agit; fessos quatit aeger anhelitus artus.
Tum demum praeceps saltu sese omnibus armis in
fluviam dedit: ille suo cum gurgite flavo accepit
venientem ac mollibus extulit undis et laetum
sociis abluta caede remisit.